بررسی تأثیر عوامل آموزشی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه اقتصاد، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز- ایران (نویسنده مسئول).

2 استادیار گروه اقتصاد، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران.

3 دانشجوی دکتری، باشگاه پژوهشگران جوان و نخبگان، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه- ایران.

چکیده

امروزه محیط زیست و حفظ آن یکی از مهم­ترین چالش­های جوامع بشری است. فاجعه زیست ‌محیطی نه تنها آرامش و امنیت زندگی انسان را متأثر می‌سازد، بلکه سلامتی و هستی را در معرض تهدید جدی قرار می‌دهد. در این بین، آموزش را می‌توان به عنوان عاملی در نظر گرفت که به افراد برای ایجاد یک درک درست و حساسیت نسبت به محیط زیست و مسائل مرتبط با آن کمک می‌کند. در این مقاله که به صورت کتابخانه‌ای انجام شده است، به بررسی تأثیر عوامل آموزشی به تفکیک مخارج آموزشی دولت، تعداد دانشجویان، تعداد دانش‌آموزان، تعداد مدارس و نرخ باسوادی بر شاخص رفتارهای زیست محیطی (انتشار گاز دی اکسیدکربن) در ایران طی دوره‌های زمانی 1395-1361 پرداخته شده  و برای برآورد اثرات متغیرها نیز از تکنیک اقتصادسنجی به شیوه خود توضیح­برداری با وقفه‌های گسترده (ARDL) استفاده شده است. نتایج نشان می‌دهد افزایش شاخص­های آموزشی منجر به کاهش آلودگی محیط زیست در ایران طی دوره‌های زمانی مورد بررسی می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluation of educational factors on environmental behaviors in Iran

نویسندگان [English]

  • Seyyed Ali Paytakhti Oskooe 1
  • Mahmoud Babazadeh 2
  • Laleh Tabaghchi Akbari 3
چکیده [English]

Nowadays, environment and the protection of it is one of the most
important challenges of the human societies. Environmental disaster not
only affects peace and security of human life, but also the health being
put under serious threat. In the meantime, education can be considered as
a factor to help people in creating an understanding and sensitivity to the
environment and related issues. In this paper, the impact of sociological
indices of educational factors separated by government education
expenditures, number of students, number of schools and the literacy rate
on environmental behavior Index (carbon dioxide emissions) has been
analyzed over the period 1982 to 2016. The auto regressive distributed
lag (ARDL) technique has been employed to estimate the effects of
variables. The empirical results suggest that, increasing educational
indicators led to the reduction of environmental pollution in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Key words: Educational factors
  • environmental behaviors
  • Auto Regressive Distributed Lag

 

«مطالعات جامعه‌شناسی»

سال یازدهم، شماره چهل و دوم، بهار 1398

ص ص 39-23

 

 

 

                                          

 

بررسی تأثیر عوامل آموزشی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران

سیدعلی پایتختی اسکوئی[1]

محمود بابازاده[2]

لاله طبقچی اکبری[3] 

تاریخ دریافت مقاله:9/9/1397

تاریخ پذیرش نهایی مقاله:25/3/1398

چکیده

امروزه محیط زیست و حفظ آن یکی از مهم­ترین چالش­های جوامع بشری است. فاجعه زیست ‌محیطی نه تنها آرامش و امنیت زندگی انسان را متأثر می‌سازد، بلکه سلامتی و هستی را در معرض تهدید جدی قرار می‌دهد. در این بین، آموزش را می‌توان به عنوان عاملی در نظر گرفت که به افراد برای ایجاد یک درک درست و حساسیت نسبت به محیط زیست و مسائل مرتبط با آن کمک می‌کند. در این مقاله که به صورت کتابخانه‌ای انجام شده است، به بررسی تأثیر عوامل آموزشی به تفکیک مخارج آموزشی دولت، تعداد دانشجویان، تعداد دانش‌آموزان، تعداد مدارس و نرخ باسوادی بر شاخص رفتارهای زیست محیطی (انتشار گاز دی اکسیدکربن) در ایران طی دوره‌های زمانی 1395-1361 پرداخته شده  و برای برآورد اثرات متغیرها نیز از تکنیک اقتصادسنجی به شیوه خود توضیح­برداری با وقفه‌های گسترده (ARDL) استفاده شده است. نتایج نشان می‌دهد افزایش شاخص­های آموزشی منجر به کاهش آلودگی محیط زیست در ایران طی دوره‌های زمانی مورد بررسی می‌شود.

واژگان کلیدی: عوامل آموزشی، رفتارهای زیست محیطی، الگوی خود توضیح با وقفه‌های گسترده.

 

 

 

مقدمه

محیط زیست و حفظ آن امروزه یکی از مهم­ترین مسائل روز جوامع بشری است. فاجعه زیست ‌محیطی آرامش و امنیت را از زندگی انسان می‌رباید و موجودیت بشر را تهدید می‌کند(ادهمی و اکبرزاده، 1390: 39). در واقع، افزایش مشکلات و بحران­های زیست‌ محیطی در جهان از یک طرف و درک پیامدهای بلندمدت موضوعات زیست‌ محیطی در زندگی انسان­ها از سوی دیگر، باعث شده است تا طی نیم قرن گذشته اهمیت بحث در مورد محیط زیست و مسائل زیست‌محیطی افزایش یابد(بوداک و همکاران[4]، 2005).

آموزش به عنوان پایه مشارکت برای حفاظت از محیط زیست نه تنها به عنوان جزء تفکیک­ناپذیر توسعه پایدار بلکه به عنوان ارزش بنیادین مورد نیاز نسل امروز و نسل­های آتی، امروزه بیش از دو دهه قبل که مفهوم توسعه پایدار به ادبیات گفتاری و نوشتاری اضافه شد، مورد پذیرش و تأکید قرار گرفته است. در واقع، مشارکت عامه درحفظ محیط زیست و جلوگیری از آلودگی آن به صورت­های مختلف خود را نشان می‌دهد و جنبش­های آموزشی در سطح بسیار وسیع خود را نمایان می‌کند و خود این امر افراد ناآگاه از مسائل زیست محیطی را مطلع می‌سازد(کریمی و لیاقتی، 1387).

سوالی اساسی این مقاله این است که، تأثیر عوامل آموزشی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران چگونه است؟ از آن جائی که در اکثر مطالعات انجام گرفته در زمینه آموزش، مطالعه مشخصی درخصوص بررسی ارتباط بین جامعه­شناختی عوامل آموزشی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران با شیوه  الگوی خود توضیح­برداری با وقفه‌های گسترده (ARDL) صورت نگرفته است و مطالعات عمدتاً بر مبنای استفاده از پرسشنامه استوار بوده است، لذا در این مقاله، به ارزیابی تأثیر جامعه­شناختی عوامل آموزشی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران طی دوره‌های زمانی 1395-1361 با شیوه  الگوی خود توضیح­برداری با وقفه‌های گسترده [5] (ARDL)پرداخته می‌شود، لذا هدف و فرضیات پژوهش حاضر به شرح ذیل، می­باشند:

 

هدف اصلی:

- تعیین تاثیر عوامل آموزشی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران.

 

فرضیه اصلی:

 - عوامل آموزشی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران تأثیر دارد.

فرضیه‌های فرعی:

1) مخارج آموزشی دولت بر رفتارهای زیست محیطی در ایران تأثیر دارد.

2) جمع تعداد کل دانش‌آموزان در مقاطع ابتدایی، راهنمایی و متوسطه بر رفتارهای زیست محیطی در ایران تأثیر دارد.

3) جمع تعداد کل دانشجویان دانشگاه­های دولتی و آزاد بر رفتارهای زیست محیطی در ایران تأثیر دارد.

4) تعداد کل مدارس بر رفتارهای زیست محیطی در ایران تأثیر دارد.

5) نرخ باسوادی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران تأثیر دارد.

 

متغیر های تحقیق

رفتارهای زیست محیطی: به رفتارهای افراد در محیط خانه، محل کار و شهر که باتوجه به ملاحظات زیست محیطی و با نیت زیست محیطی انجام می­شود، رفتارهای زیست محیطی گفته می­شود. در همین چارچوب رفتارهای زیست محیطی، مجموعه رفتارهای خوشایند (سازگار) و ناخوشایند (ناسازگار) درارتباط با محیط زیست می­باشد(ابدالسلام[6]، 2009). برای اندازه­گیری این متغیر از اطلاعات مربوط به انتشار گاز دی اکسیدکربن به صورت کتابخانه­ای استفاده شده است.

عوامل آموزشی: عوامل آموزشی فرآیند کسب دانش و درک می­باشد و ابزاری برای تغییر در جامعه‌ای است که درگیر مجموعه­ای از کارهاست، که در کوتاه‌مدت قابل انجام نیستند. آموزش عامل تغییری است که به افراد امکان می‌دهد، خلاق بوده و عامل تغییر باشند(مرادی، 1392). داده­های این متغیر از طریق متغیرهای مخارج آموزشی دولت، جمع تعداد کل دانش‌آموزان در مقاطع ابتدایی، راهنمایی و متوسطه، جمع تعداد کل دانشجویان دانشگاه­های دولتی و آزاد، تعداد کل مدارس و نرخ باسوادی، به صورت کتابخانه­ای گردآوری شده است.

به اعتقاد اندرسون[7]، آموزش فرآیند کسب دانش و درک است و ابزاری برای تغییر در جامعه‌ای که درگیر مجموعه­ای از کارهاست­که در کوتاه‌مدت قابل انجام نیستند. جوهنی[8] معتقد است، که آموزش فکر را برای اخلاق، کنترل فردی، آزادی، زندگی و تولد دوباره اجتماعی از طریق به چالش کشیدن تفکرات قرون وسطایی آماده می‌کند. آموزش عامل تغییری است که به افراد امکان می‌دهد خلاق بوده و عامل تغییر باشند(همان: 5-4).

دورکیم[9] معتقد است آموزش فن اجتماعی کردن انسان­ها می‌باشد. به عبارت دیگر وی معتقد است عمل آموزش که بزرگ­ترها در حق افراد کوچک­تر انجام می‌دهند، عمدتاً بر محور «وجدان جمعی» به منظور اجتماعی بار آوردن افراد لازم به تعلیم دادن است. مونتینه[10] معتقد است که آموزش تنها توجه به محفوظات نیست. زیرا این مهم، کودک را برای زندگی آماده نمی‌سازد بلکه هدف آموزش را هنر سازندگی انسان­ها برای زندگی مفید و مؤثر می‌داند. پستالزی[11] بر این باور است که آموزش عبارت است از رشد طبیعی، تدریجی و هماهنگ کلیه استعدادها و نیروهای موجود و مکتوم در انسان(نیکزاد، 1379: 11).

آموزش در تمامی سطوح و در همه اشکالش، ابزاری حیات برای آگاه‌سازی عمومی در جهت حل مشکلات زیست ‌محیطی تلقی می‌شود و حائز اهمیت فراوانی می‌باشد:

1) آموزش پایه‌های تحقق اهداف زیست ‌محیطی در زمینه‌های مختلف می‌باشد.

2) آموزش حلقه اتصال مردم به ویژه دانش‌آموزان و دانشجویان در عصر حاضر می‌باشد.

3) آموزش حس مسئولیت اجتماعی و مشارکت مردمی در حفاظت از محیط زیست (کاهش آلودگی) را ایجاد می‌کند(عظیمی و همکاران، 1391: 6). آﻣﻮزش زیست محیطی نیز ﺑﺮ ﺗﮑﺎﻣﻞ درک از داﻧﺶ ﻋﻠﻤﯽ و ﻧﯿﺰ ﻣﺴﺎﯾﻞ و ﻧﯿﺎزﻫﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﻃﺮﯾﻖ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎﯾﯽ ﺗﻤﺮﮐﺰ دارد، ﮐﻪ ﺳﺒﺐ ارﺗﻘﺎی ﺗﻔﮑﺮ اﻧﺘﻘﺎدی، ﺣﻞ ﻣﺴﺌﻠﻪ و ﺗﺼﻤﯿﻢﺳﺎزی ﻣﺆﺛﺮ ﻣﯽ‌ﺷﻮد. ﭼﻨﯿﻦ آﻣﻮزﺷﯽ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ وﺟﻪ ﺻﺮﻓﺎً ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻓﺰاﯾﺶ ﺣﺠﻤﯽ داﻧﺶ ﻧﻈﺮی ﺑﺮای ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن ﺧﻮد ﻧﯿﺴﺖ و ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺗﻮان­مندﺳﺎزی آن­ها در ﺟﻬﺖ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ و ﺣﻞ ﻣﺴﺎﯾﻞ زﯾﺴﺖ ‌ﻣﺤﯿﻄﯽ و اﻓﺰاﯾﺶ ﻗﺪرت ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ آن­هاﺳﺖ(همان: 6).

در این بین، ارتقای مولفه‌های آموزشی و عمدتاً از ناحیه مخارج آموزشی دولت می‌تواند تأثیر قابل توجهی در تقویت فرهنگ زیست‌ محیطی، کاهش آلودگی زیست ‌محیطی و رسیدن به اهداف توسعه پایدار ایفا کند. به نظر هاسکین[12]، آموزش زیست‌ محیطی تدبیری است که بر بسط دانش علمی و راه­حل­های مدیریتی و فنی برای مشکلات زیست ‌محیطی تأکید دارد(کپنینا[13]، 2011).

در واقع، یکی از مسائلی که موجب بالا رفتن کیفیت محیط‌ زیستی و کاهش آلودگی زیست‌ محیطی درجامعه می‌گردد، سطح تحصیلات و نرخ باسوادی افراد است(شایگان و فاضلی، 1394: 125). برخورداری از سواد به عنوان یک توانایی ارزش­مندی غنای فرهنگی و اجتناب ناپذیر زندگی توأم با رشد ارزش­های انسانی است. امروزه حیات رو به رشد جوامع با میزان سواد و دانش پیوند خورده است. بنابراین ایجاد تحول و ارتقاء فرهنگ زیست‌محیطی مستلزم افزایش بهره‌وری نیروی انسانی در زمینه مسائل زیست‌محیطی و اشاعه آموزش زیست ‌محیطی در ابعاد گسترده­تر می‌باشد(ادهمی و اکبرزاده، 1390: 40). آموزش، سواد زیست ‌محیطی را تحت تأثیر قرارمی‌دهد و سواد زیست‌ محیطی به عنوان یک متغیر واسط و میانجی بر نگرش نوین زیست ‌محیطی، شناخت زیست ‌محیطی عام و خاص موثر است(صالحی و قائمی اصل، 1392: 70).

عمدتاً آلودگی‌های مختلف زیست‌ محیطی اعم از آلودگی هوا، آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی، آلودگی‌های ناشی از سوء مدیریت پسماندهای عادی و ویژه خطرناک (از جمله زباله‌های بیمارستانی)، آلودگی صوتی و موارد بی­شماری که به ازای هر فعالیت انسانی ممکن است ایجاد شود، عمدتاً ناشی از عدم دانش و آگاهی افراد است، که در این بین محیط­های آموزشی می‌توانند نقش قابل توجهی را در زمینه ارتقای دانش و آگاهی‌های زیست‌ محیطی ایفا کنند(ولی­اللهی و مقصودی مهربانی، 1389). در واقع، بهبود محیط زیست زمانی حاصل خواهد شد که محیط طبیعی و آموزشی انسان با هم مرتبط باشند. لازمه تحقق چنین هدفی، وجود اخلاق زیست ‌محیطی در تمامی اقشار یک جامعه در یک کشور می‌باشد (ادهمی و اکبرزاده، 1390: 38).

آشنایی انسان­ها به ویژه نوجوانان و جوانان با علوم پایه زیست ‌محیطی در مقاطع مختلف تحصیلی می­تواند روحیه سازگاری و حس مسئولیت‌پذیری در حفاظت از منابع طبیعی را در آن­ها تقویت کند. به طوری که مطلوب‌ترین روش­های آموزشی توام با دسترسی به دانش روز و نیز تشویق دانش­آموزان و دانشجویان به یادگیری و مطالعه تا حد قابل توجهی توانسته در دست­یابی به اهداف مدیریتی برای حفظ و حمایت از محیط زیست کمک شایانی نماید. در واقع، آموخته‌های علمی می‌تواند توسط افراد در زندگی روزمره استفاده شود و این آموزش­ها زمانی بیشترین کارایی را خواهند داشت که افراد با استفاده از راهکارهای اجرایی کسب شده درصد رفع مشکلات و موانع زیست‌ محیطی بر آیند. به طوری که، بی‌توجهی و ناآگاهی در طراحی فضاهای آموزشی بسیاری از کشورها از جمله ایران نتایج نامطلوب زیست ‌محیطی را با خود به همراه داشته است. لذا، فضاهای آموزشی این کشورها یکی از حوزه­های معماری محیطی است که نقش عمده را در جامعه ایفا می‌کند. به همین دلیل، بایستی از خشکی و بی‌تحرکی بیرون آمده و با نیازهای اساسی جامعه نوین منطبق گردد و با توجه به رشد روزافزون مصرف منابع موجود که از مهم­ترین مشکلات امروزی محسوب می‌گردند، به کارگیری راهکارهایی درمدارس و محیط­های آموزشی می‌تواند تا حدی از این مصرف بی‌اندازه بکاهد و آلودگی زیست‌محیطی را کاهش دهد(اقتداری و همکاران، 1393).

در واقع، امروزه در تمام­کشورهای پیشرفته و درحال توسعه آموزش­های زیست‌ محیطی و اندیشه‌های حفاظت از محیط زیست به سطح مدارس و محیط­های آموزشی کشیده شده است و اعتقاد بر این است که اگر اخلاق زیست ‌محیطی در ذهن و اعتقادات افراد به ویژه کودکان نهادینه شود، بسیاری از مسائل و معضلات زیست‌ محیطی حل می‌شود(ولی­اللهی و مقصودی مهربانی، 1389). آموزش زیست ‌محیطی که با هدف تغیر نگرش و رفتار مردم در قبال محیط زیست صورت می‌گیرد، دارای دو مرحله است که اثر متقابل بر یکدیگر دارند. مرحله اول آموزش­کودکان و خردسالان و محله دوم آموزش جوانان و بزرگسالان است. آﻣﻮزش ﻫﺮ ﯾﮏ از اﯾﻦ ﻣﺮاﺣﻞ دارای ﺷﯿﻮه­ﻫﺎی ﺧﺎص ﺧﻮد اﺳﺖ، وﻟﯽ ﻧﮑﺘﻪ ﺣﺴﺎس در آﻣﻮزش ﮐﻮدﮐﺎن و ﺧﺮدﺳﺎﻻن اﯾﻦ اﺳﺖ­ﮐﻪ، اﺛﺮ اﯾﻦ آﻣﻮزش­ﻫﺎ اﮔﺮ در رﻓﺘﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﺰرﮔﺴﺎﻻن ﻣﺸﻬﻮد ﻧﺒﺎﺷﺪ، در ﻋﻤﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮ‌ﮔﺬاری ﺧﻮد را ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ و ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺑﻨﯿﺎدی در رﻓﺘﺎر ﻧﺴﻞ ﺟﻮان­ﺗﺮ ﻧﻤﯽﺷﻮد. اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﻧﯿﺰ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ آﻣﻮزشﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ به ﺻﻮرت ﻫﻤﺰﻣﺎن و ﺳﯿﺴﺘﻤﺎﺗﯿﮏ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ اﺟﺮا در آﯾﻨﺪ(عظیمی و همکاران، 1391: 7).

از بین گروه‌های مختلف اجتماعی نیز، دانش‌آموزان و دانشجویان در حفظ محیط زیست نقش اساسی ایفا می‌کنند. در واقع، این قشر به چند دلیل از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند: اولاً، رفتار فعلی آنان بر روی محیط زیستش که درحال حاضر در آن زندگی می‌کنند، تأثیر می‌گذارد. ثانیاً، به عنوان نسل آتی که نقش قشر تحصیلکرده در جامعه را ایفا خواهند نمود، مشاغل حساسی را اشغال خواهند نمود، که از نظر حفاظت محیط زیست حائز اهمیت می‌باشند(صالحی و قائمی اصل، 1392: 69-68).

میسرا و ورما[14](2015)، در پژوهشی تحت عنوان تاثیر آموزش­های زیست‌محیطی در کاهش انتشار دی اکسیدکربن: یک مطالعه مدل­سازی، به تاثیر برنامه‌های آموزشی محیط زیست در کاهش آلودگی زیست‌ محیطی با لحاظ انتشار دی اکسیدکربن پرداختند. در این مطالعه، مدل ریاضی غیرخطی و شبیه‌سازی عددی در جلوگیری از انتشار گاز CO2 فرموله شد و مدل با استفاده از نظریه ثبات معادلات دیفرانسیل مورد بررسی قرار گرفت. تجزیه و تحلیل مدل مربوطه نشان داد، که برنامه­های آموزشی در کاهش انتشار CO2 انسانی مفید است، هرچند این مقدار عددی ناچیز باشد.

گرایمته[15](2014)، در مطالعه‌ای تحت عنوان اثرات آموزش­های زیست‌ محیطی برجوانان و آگاهی‌های زیست ‌محیطی، به بررسی اثرات آموزش محیط زیست بر آگاهی‌های زیست‌محیطی جوانان در کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی پرداختند. این مطالعه در قالب تکنیک ترکیبی پرسشنامه‌ای و با استفاده از مدل CM3 صورت گرفت. نتایج حاصله نشان داد که، ارتقای آموزش زیست ‌محیطی می‌تواند دانش و آگاهی‌های زیست‌محیطی جوانان را افزایش دهد و آلودگی‌های زیست محیط همانند آلودگی‌های در چرخه آب را تقلیل دهد.

کودری آوتسو و همکاران[16](2012)، در مقاله‌ای تحت عنوان تاثیر آموزش­های زیست‌محیطی در حس مکان‌یابی در میان جوانان شهری، به بررسی رابطه آموزش­های زیست‌محیطی شهری و حس مکان‌یابی و رفتارهای محیط زیستی پرداختند. این در سال 2010 در شهر نیویورک صورت گرفت و جوانان نیویورکی طی 5 هفته تابستان با استفاده از آزمون  tمورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان دادکه آموزش­های زیست ‌محیطی در توسعه مهارت­های زیست ‌محیطی موثر می‌باشد و تغییراتی در دلبستگی مکانی ملاحظه می‌شود، ولی در مواردی نیز، شاهد رفتارهای غیرمحیط زیستی نیز می‌باشیم.

حسن و اسماعیل[17](2011)، در مقاله‌ای تحت عنوان تزریق آموزش محیط زیست (EE) در آموزش شیمی و آگاهی دانش‌آموزان و نگرش نسبت به محیط زیست در مالزی، به بررسی و تعیین رابطه بین آموزش محیط زیست و آگاهی و نگرش دانش‌آموزان نسبت به کاهش آلودگی محیط زیست در مالزی پرداختند. نتیجه تحقیق مذکور نشان داد که هیچ ارتباطی بین آموزش زیست ‌محیطی و آگاهی دانش­آموزان نسبت به محیط زیست وجود ندارد. لذا پیشهاد نمودند که، بحث‌های بیشتری درباره محیط زیست یا ایجاد یک موضوع جدا به عنوان یک برنامه درسی در آموزش زیست ‌محیطی مطرح شود.

ابدالسلام[18](2009)، در مقاله‌ای تحت عنوان آموزش محیط زیست و تأثیرش بر دانش و نگرش دانش‌آموزان مدارس مقدماتی، به آموزش محیط زیست و تاثیر آن بر دانش و نگرش دانش آموزان دوره مقدماتی در کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی دانش آموزان پرداخت. نمونه پژوهشی با استفاده از روش تصادفی طبقه‌ای انتخاب شد و ارزیابی با استفاده از پرسشنامه انجام گرفت. نتایج این مطالعه نشان داد که 77٪ از دانش‌آموزان سطح ضعیف دانش زیست ‌محیطی را داشتند و 23 درصد در سطح متوسط بودند. علاوه بر این، 80 درصد از دانش­آموزان نگرش منفی نسبت به محیط زیست و باقی مانده 20 درصد، بی‌تفاوت بودند. ولی در حالت کلی، نگرش قبل و بعد از جلسات آموزشی به رابطه مثبتی از دانش متکی بود و اعتقاد بر کاهش آلودگی‌های زیست ‌محیطی را داشت.

فرزانه(1393)، در پژوهشی تحت عنوان تأثیر آموزش زیست ‌محیطی بر میزان سطح آگاهی و رفتار آبزی‌پروران در کاهش میزان آلودگی پساب مزارع پرورش قزل‌آلا (استان مازندران)، به بررسی تأثیر آموزش زیست‌محیطی بر میزان سطح آگاهی و رفتار آبزی‌پروران در کاهش میزان پساب مزارع پرورش قزل‌آلا در استان مازندران پرداخت. پایایی پرسشنامه با انجام 15 آزمون، ضریب آلفای کرونباخ را 84/0 نشان داد و نمونه آماری نیز شامل 63 نفر بود. نتایج حاصله، نشان داد که، آموزش نقش بسزایی در رفتار زیست ‌محیطی مزرعه‌داران به ویژه برای جلوگیری از ایجاد آلودگی‌های ناشی از پساب مزارع دارد.

صالحی و قائمی اصل(1392)، در مقاله‌ای تحت عنوان بررسی رابطه آموزش زیست محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست (مورد مطالعه: دانش‌آموزان دبیرستان­های دخترانه شهر بابل)، به بررسی نقش آموزش زیست‌ محیطی در بروز رفتارهای حفاظت از محیط زیست پرداختند. در این تحقیق، روش پیمایشی بوده و با استفاده از نمونه‌گیری تصادفی ساده، 350 نفر از دانش‌آموزان مقطع متوسطه شهر بابل به عنوان نمونه آماری انتخاب شدند. نتایج تحقیق با استفاده از آزمون پیرسون و روش ANOVA نشان داد که، آموزش و دانش زیست ‌محیطی تأثیر چندانی در بروز رفتار زیست ‌محیطی ندارد.

زمانی­مقدم و سعیدی(1392)، در مطالعه‌ای تحت عنوان بررسی تأثیر آموزش محیط زیست بر ارتقای دانش، نگرش و مهارت معلمان مقطع ابتدائی منطقه 12 آموزش و پرورش تهران، به بررسی تأثیر آموزش محیط زیست بر میزان دانش، نگرش و مهارت زیست ‌محیطی معلمان ابتدائی منطقه 12 تهران پرداختند. که جهت نیل به این منظور، 60 نفر به عنوان نمونه آماری مورد بررسی قرار گرفت. به منظور تجزیه و تحلیل داده‌ها نیز از آزمون t مستقل استفاده شد و براساس نتایح رگرسیونی نیز، آموزش محیط زیست بر ارتقاء دانش و نگرش و مهارت زیست ‌محیطی معلمان تأثیر مثبت دارد.

ادهمی و اکبرزاده(1390)، در مقاله‌ای تحت عنوان بررسی عوامل فرهنگی مؤثر برحفظ محیط زیست شهر تهران (مطالعه موردی مناطق 5 و 18 تهران)، به بررسی عوامل فرهنگی مؤثر برحفظ محیط زیست شهر تهران پرداختند. این پژوهش با استفاده از روش تحقیق پیمایشی و تکنیک پرسشنامه بر روی 400 نفر از افراد در دو منطقه 5 و 18 شهر تهران انجام گرفت و تجزیه و تحلیل داده‌ها در سطح آمار توصیفی و در قالب جداول توزیع فراوانی و در سطح آمار استنباطی با استفاده از ضریب همسبتگی پیرسون، رگرسیون چند متغیره و تحلیل مسیر صورت پذیرفت. دراین پژوهش براساس آزمون­های انجام شده نتایج حاصله نشان داد که، متغیر آموزش بر حفظ محیط زیست و رفتارهای محیط زیستی مؤثر می‌باشد.

حمیدیان(1390)، در مقاله‌ای تحت عنوان لزوم توجه به فرهنگ زیست‌محیطی دانشجویان (مطالعه موردی: دانشگاه تهران)، به بررسی رابطه سطح تحصیلات و آگاهی زیست ‌محیطی در جهت کاهش آلودگی پرداخت. جامعه آماری پژوهش مورد نظر 300 نفر از دانشجویان دانشگاه تهران در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا می‌باشد، که مشتمل بر 150 دختر و 150 پسر بودند. نتایج نشان می‌دهد با ارتقای مقطع تحصیلی دانشجویان، سطح فرهنگ زیست‌محیطی و نیز دانش و آگاهی زیست ‌محیطی افزایش می­یابد. هم­چنین دانشجویان دختر از نظر دانش، اخلاق و آگاهی زیست ‌محیطی نسبت به دانشجویان پسر در سطح بالاتری قرار دارند.

 

ابزار و روش

در این مقاله به بررسی تأثیر عوامل آموزشی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران طی دوره زمانی 1361 تا 1395 پرداخته می‌شود و برای برآورد اثرات متغیرها نیز، از شیوه  الگوی خود توضیح­برداری با وقفه‌های گسترده[19] (ARDL) استفاده می‌شود. روش تحقیق مورد استفاده در این پژوهش از نوع اسنادی (کتابخانه­ای) با استفاده از تکنیک تحلیل ثانوی مدل مورد بررسی در این مقاله، با الهام از مقاله میسرا و ورما[20](2015) به صورت زیر معرفی می‌شود:

LnEbt = α0+ α1LnEEit + α2LnSSit + α3LnUSit + α4LnSit + α4LRit +  εit                      (1)

Eb: بیانگر رفتارهای زیست محیطی می‌باشد، که از طریق انتشار گاز دی اکسیدکربن وارد مدل می‌شود؛

متغیرهای مربوط به عوامل آموزشی:

EE: مخارج آموزشی دولت،

SS: جمع تعداد کل دانش‌آموزان در مقاطع ابتدایی، راهنمایی و متوسطه؛

US: جمع تعداد کل دانشجویان دانشگاه­های دولتی و آزاد؛

S: تعداد کل مدارس،

LR : نرخ باسوادی؛

Ln: لگاریتم طبیعی؛

ε: جمله خطای تصادفی.

داده‌های مربوط به انتشار گاز دی اکسیدکربن و مخارج آموزشی دولت از بانک جهانی[21] و داده‌های تعداد دانش‌آموزان، دانشجویان و کل مدارس از وب سایت بانک مرکزی استخراج شده­اند. داده‌های نرخ باسوادی نیز از سایت سازمان ملل[22] گردآوری شده‌اند.

لازم به ذکر است که کلیه تحلیل ها در نرم‌افزار Eviews10 صورت گرفته است.

 

یافته­ها

جهت بررسی پایایی متغیرها از آزمون دیکی فولر تعمیم یافته[23](ADF) استفاده شده، که خلاصه نتایج این آزمون در جدول شماره (1) ارائه شده است:

 

جدول شماره (1): نتایج آزمون پایایی متغیرها

در حالت با عرض از مبدأ و روند (با یک بار تفاضل‌گیری)

در حالت با عرض از مبدأ و روند (در سطح)

متغیر

0000/0

(1088/7-)

2075/0

(4985/1)

LnEb

-

0455/0

(4019/3-)

LnEE

-

0030/0

(8151/4-)

LnSS

-

0036/0

(7459/4-)

LnUS

-

0012/0

(8235/3-)

LnS

-

0009/0

(9430/5-)

LR

منبع: یافته­های تحقیق

 

همان طور که ازجدول شماره (1) قابل مشاهده است، متغیرهای مخارج آموزشی دولت، نرخ باسوادی، تعداد دانشجویان، تعداد دانش‌آموزان و تعداد مدارس در سطح پایا بوده و لذا انباشته از درجه صفر می‌باشند ((0)I)، اما شاخص رفتارهای زیست محیطی دارای ریشه واحد بوده و با یک بار تفاضل‌گیری به حالت پایا در می‌آید، لذا انباشته از درجه یک می‌باشد ((1)I).

حال با توجه به این که همه متغیرها در یک مرتبه یکسان پایا نیستند، لذا برای برآورد الگو بهتر است از روش ARDL استفاده شود. زیرا این الگو نسبت به درجه هم‌انباشتگی متغیرها حساس نبوده و بدون در نظر گرفتن اینکه متغیرها (0)I یا (1)I هستند، به کار برده می‌شود. به عبارتی در این روش نیازی به تقسیم متغیرها از درجه صفر و یک نیست.

با انتخاب وقفه مناسب در مدل، می­توان ارتباط کوتاه‌مدت، بلندمدت و هم­چنین، نحوه تعدیل از کوتاه‌مدت به بلندمدت را به کمک الگوی تصحیح خطا بررسی کرد. نتایج حاصل از برآوردها در جداول (2)، (3) و (5) ارائه شده است. در تخمین مدل در الگوی خودتوضیح با وقفه‌های توزیعی ابتدا مدل پویای کوتاه‌مدت آن به صورت جدول شماره (2) برآورد می‌شود.

 

جدول شماره (2): نتایج حاصل از تخمین پویای کوتاه‌مدت

احتمال

آماره t

انحراف معیار

ضریب

متغیر

0000/0

1959/5

1167/0

6064/0

LnEb(-1)

0122/0

6788/2-

0943/0

2527/0-

LnEE

0251/0

3675/2-

3109/0

7353/0-

LnSS

0130/0

0141/3-

1514/0

4565/0-

LnUS

0212/0

7285/2-

1086/0

2963/0-

LnS

0257/0

6168/2-

1981/0

5186/0-

LR

0100/0

7173/2

7035/3

0636/10

C

R2=9907/0

تعدیل شدهR2=9886/0

منبع: یافته­های تحقیق

 

نتایج مدل بیانگر آن است، که یک درصد افزایش در رفتارهای زیست محیطی در دوره گذشته، باعث افزایش 60/0 درصدی آلودگی محیط زیست در دوره جاری می‌شود. شاخص­های جامعه­شناختی عوامل آموزشی نیز دارای تأثیر منفی بررفتارهای زیست محیطی می‌باشند و همگی در سطح پنج درصد معنی‌دار می‌باشند.

بر اساس مقادیر ضرایب تعیین (R2  و R2 تعدیل شده) نیز می‌توان اذعان داشت که، شاخص­های جامعه­شناختی عوامل آموزشی (مخارج آموزشی دولت، جمع تعداد کل دانش‌آموزان در مقاطع ابتدایی، راهنمایی و متوسطه، جمع تعداد کل دانشجویان دانشگاه­های دولتی و آزاد، تعداد کل مدارس و نرخ باسوادی) توانسته­اند، تغییرات رفتارهای زیست محیطی (انتشار گاز دی اکسیدکربن) را به طرز مطلوبی پاسخ دهند، لذا مدل دارای قدرت توضیح‌ دهندگی بالایی می‌باشد.

حال برای تصدیق وجود رابطه بلندمدت، از آزمون همگرایی کرانه­ها[24] استفاده می­شود، که خلاصه نتایج این آزمون در جدول (3) ارائه شده است.

 

جدول شماره (3):  نتایج آزمون کرانه­ها

مقدار آماره F

9871/10

تعداد متغیرها

5

سطح‌معنی‌داری

1%

5/2%

5%

10%

حد بالا و پایین

I(0)

I(1)

I(0)

I(1)

I(0)

I(1)

I(0)

I(1)

مقادیر

41/3

68/4

96/2

18/4

62/2

79/3

26/2

35/3

منبع: یافته­های تحقیق

 

از آن جائی که، مقدار آماره F محاسباتی برابر با 9871/10 می­باشد و بیشتر از مقدار بحرانی حد بالایی در سطوح معنی‌داری 1%، 5/2%، 5% و 10% درصد می­باشد، لذا یک رابطه تعادلی بلندمدت بین شاخص­های جامعه­شناختی عوامل آموزشی (مخارج آموزشی دولت، جمع تعداد کل دانش‌آموزان در مقاطع ابتدایی، راهنمایی و متوسطه، جمع تعداد کل دانشجویان دانشگاه­های دولتی و آزاد، تعداد کل مدارس و نرخ باسوادی) با شاخص رفتارهای زیست محیطی (انتشار گاز دی اکسیدکربن) وجود دارد. لذا در ادامه به تخمین رابطه بلندمدت پرداخته­ایم، که نتایج حاصل از تخمین بلندمدت در جدول شماره (4) نشان داده شده است.

 

 

 

 

 

جدول شماره (4):  نتایج حاصل از تخمین بلندمدت

احتمال

آماره t

انحراف معیار

ضریب

متغیر

0029/0

2764/3-

2027/0

6642/0-

LnEE

0289/0

6576/2-

1769/0

4702/0-

LnSS

0222/0

4155/2-

1838/0

4440/0-

LnUS

0126/0

6882/2-

0981/0

2637/0-

LnS

0345/0

2363/2-

3844/0

8598/0-

LR

0000/0

5132/6

4475/3

4548/22

C

منبع: یافته­های تحقیق

 

طبق نتایج جدول شماره (4)، نتایج حالت بلندمدت همسو با نتایج حالت کوتاه‌مدت می­باشد که به شرح زیر قابل ارائه می­باشند:

- مخارج آموزشی تأثیر منفی بر شاخص رفتارهای زیست محیطی در سطح یک درصد دارد. ضریب این متغیر 66/0- بوده که بیانگر این است­ که، با یک درصد افزایش در مخارج آموزشی، آلودگی زیست ‌محیطی معادل 66/0 درصد کاهش می­یابد.

- تاثیر تعداد دانشجویان برشاخص رفتارهای زیست محیطی منفی بوده و در سطح پنج درصد معنی­دار می‌باشد. ضریب این متغیر 47/0- می­باشد که این بدان مفهوم است که، یک درصد افزایش در تعداد دانشجویان، آلودگی زیست‌ محیطی را معادل 47/0 درصد کاهش می­دهد.

- تعداد دانش­آموزان دارای تأثیر منفی برشاخص رفتارهای زیست محیطی بوده و در سطح پنج درصد معنی­دار می‌باشد. ضریب این متغیر 44/0- می­باشد که نشانگر آن است که، با یک درصد افزایش در تعداد دانش­آموزان، آلودگی زیست ‌محیطی معادل 44/0 درصد کاهش پیدا می­کند.

- تعداد مدارس تاثیر منفی معادل 26/0- بر شاخص رفتارهای زیست محیطی در سطح معناداری پنج درصد دارد. این بدان مفهوم است که به ازای یک درصد افزایش در تعداد مدارس، آلودگی زیست‌ محیطی معادل 26/0 درصد کاهش می­یابد.

- در نهایت، نرخ باسوادی تأثیر منفی بر شاخص رفتارهای زیست محیطی داشته و در سطح پنج درصد معنی­دار می‌باشد. به عبارت دیگر با افزایش نرخ باسوادی، آلودگی زیست‌ محیطی کاهش می‌یابد.

در جدول شماره (5) نتایج برآورد الگوی تصحیح خطای مدل که نشان دهنده رابطه تعادلی است، ارائه شده است.

جدول شماره (5):  نتایج حاصل از تخمین مدل تصحیح خطا

احتمال

آماره t

انحراف معیار

ضریب

متغیر

0030/0

2664/3-

1194/0

3901/٠-

ECM(-1)

منبع: یافته­های تحقیق

ضریب ECM[25] سرعت تعدیل به سمت تعادل بلندمدت را نشان می‌دهد و انتظار می­رود که از نظر علامتی منفی باشد (نوفرستی، 1378). در واقع این ضریب نشان می‌دهد، در هر دوره چند درصد از عدم تعادل متغیر وابسته تعدیل شده و به سمت رابطه بلندمدت نزدیک می‌شود(تشکینی، 1384).

همان گونه که نتایج جدول (5) نشان می­دهد، ضریب تصحیح خطای مدل کوچک­تر از یک و از نظر آماری معنی‌دار می‌باشد. ضریب تصحیح خطای مدل برابر 39/٠-  می‌باشد، که نشان می‌دهد در هر سال 39/0 از عدم تعادل یک دوره در شاخص رفتارهای زیست محیطی در دوره بعد تعدیل می‌شود.

برای ارزیابی مدل برآورد شده به انجام آزمون­های عدم وجود همبستگی سریالی میان جملات خطا، آزمون عدم وجود ناهمسانی واریانس، آزمون نرمالیتی، خطای تصریح  و ثبات ساختاری می پردازیم. جهت اطمینان از صحت وجود یا عدم وجود خودهمبستگی از آزمون بروش پاگان استفاده می‌کنیم. فرضیه صفر این آزمون مبنی بر عدم وجود خودهمبستگی می‌باشد و فرضیه مقابل نیز، وجود خودهمبستگی را بیان می‌کند. براساس نتایج جدول (6) فرضیه H0 پذیرفته می شود، لذا در مدل مشکل خودهمبستگی وجود ندارد.

 

جدول شماره (6):  نتایج آزمون خودهمبستگی

احتمال

آماره آزمون

4437/0

8385/0

منبع: یافته­های تحقیق

 

جهت بررسی وجود یا عدم وجود ناهمسانی واریانس از آزمون وایت استفاده شده است. فرضیه صفر این آزمون، مبنی بر نبود ناهمسانی واریانس و فرضیه مقابل نیز مبنی بر وجود ناهمسانی واریانس است، که با توجه به نتایج جدول (7)، فرضیه H0 پذیرفته می­شود، لذا مشکل ناهمسانی واریانس در مدل وجود ندارد.

جدول شماره (7): نتایج آزمون ناهمسانی واریانس

احتمال

آماره آزمون

5623/0

9229/0

منبع: یافته­های تحقیق

 

جهت نرمال بودن پسماندهای مدل از آزمون جاگ‌برا استفاده شده است. در این آزمون، فرضیه صفر مبنی بر نرمال بودن باقیمانده­ها است و فرضیه مقابل نیز مبنی بر عدم نرمال بودن پسماندهاست، که با توجه به نتایج جدول (8)، فرضیه H0 پذیرفته می­شود، لذا توزیع نرمال باقیمانده­های مدل، نرمال استاندارد است.

جدول شماره (8): نتایج آزمون نرمال بودن پسماندها

احتمال

آماره آزمون

6514/0

8569/0

منبع: یافته­های تحقیق

 

جهت بررسی شکل تبعی مدل (تصریح مدل)، از آزمون رمزی استفاده شده است. فرضیه صفر این آزمون مبنی بر درست بودن تصریح مدل است و فرضیه مقابل نیز مبنی بر عدم درست بودن تصریح مدل است که با توجه به نتایج جدول (9)، فرضیه H0 پذیرفته می­شود، لذا مدل درست تصریح شده است.

 

جدول شماره (9):  نتایج آزمون تصریح مدل

احتمال

آماره آزمون

9076/0

1171/0

منبع: یافته­های تحقیق

 

به منظور اطمینان از پایدار بودن ضرایب رگرسیون برآورد شده و صحت نتایج به دست آمده آزمون­های پایداریCUSUM  و CUSUMSQ برای مدل ARDL برآورد شده صورت گرفته است. در این آزمون­ها مقادیر آماره برآورد شده در بین دو مقدار بحرانی در سطح 5 درصد رسم می­گردد و در صورتی که از این دو کرانه خارج نگردد نمی­توان فرضیه صفر مبنی بر پایدار بودن رگرسیون برآورد شده را رد نمود. نتایج حاصل از این آزمون­ها در شکل­های (1) و (2) نشان داده شده است.

 

 

شکل شماره (1): منحنی حاصل جمع انباشته پسماندها

منبع: یافته­های تحقیق

 

 

 

شکل شماره (2): منحنی حاصل جمع انباشته مربعات پسماندها

منبع: یافته­های تحقیق

بحث و نتیجه­گیری

هدف این مقاله، ارزیابی تأثیر شاخص­های جامعه­شناختی عوامل آموزشی به تفکیک مخارج آموزشی دولت، تعداد دانشجویان، تعداد دانش‌آموزان، تعداد مدارس و نرخ باسوادی بر رفتارهای زیست محیطی (انتشار گاز دی اکسیدکربن) در ایران طی دوره‌های زمانی 1395-1361 بود، که جهت نیل به این منظور از تکنیک اقتصادسنجی به شیوه خود توضیح­برداری با وقفه‌های گسترده (ARDL) استفاده شد. نتایج رگرسیونی حاکی از آن است که، تمامی شاخص­های آموزشی دارای تأثیر منفی بر آلودگی محیط زیست در ایران طی دوره‌های زمانی مورد بررسی می‌باشند و لذا تمامی فرضیات مقاله حاضر مورد تأیید قرار گرفتند. نتایج به دست آمده بیانگر آن است­که یافته‌های پژوهش سازگار با یافته­های پژوهش­های خارجی میسرا و ورما[26](2015)، گرایمته[27](2014)، کودری آوتسو و همکاران[28](2012)، و ابدالسلام[29](2009)، می­باشد و با مطالعه حسن و اسماعیل[30](2011)، در تناقض می‌باشد. به طوری که، در مطالعه فوق، هیچ ارتباطی بین آموزش زیست محیطی و آگاهی دانش­آموزان نسبت به محیط زیست وجود نداشت. هم­چنین، نتایج به دست آمده بیانگر آن است که یافته‌های پژوهش سازگار با اکثریت یافته‌های پژوهش­های داخلی بوده و تفاوت­هایی نیز مشاهده می­شود. برای مثال در یافته‌ پژوهش صالحی و قائمی اصل(1392)، آموزش و دانش زیست محیطی تأثیر چندانی در بروز رفتار زیست محیطی نداشت، درحالی که در مطالعات فزرانه (1393)، زمانی­مقدم و سعیدی(1392)، حمیدیان(1390)، و ادهمی و اکبرزاده(1390)، آموزش نقش قابل توجهی را درکاهش آلودگی ایفا می‌کرد و بیشترین ضریب تأثیرگذاری نیز مربوط به مطالعه فرزانه(1393)، بود. لذا با توجه به نتایج پژوهش حاصله، بایستی سیاست­های دولت درجهت افزایش ترکیب بهینه مخارج آموزشی (تخصیص مناسب اعتبارات آموزشی دولت در جهت سازماندهی مناسب هزینه­های صریح آموزشی، هزینه­های ضمنی آموزشی و هزینه فرصت از دست رفته) و نرخ باسوادی در جهت آمایش هرچه بیشتر دانش‌آموزان و دانشجویان به لحاظ کمی و کیفی، مدنظر قرار گیرد. صرف هزینه‌های مالی، سرمایه‌گذاری در نیروهای بالقوه انسانی و ایجاد زیرساخت­ها و مکان­های مناسب آموزشی به‌ ویژه مدارس محیط زیستی (مدارس جم)، می‌تواند زمینه‌های ارتقا هرچه بیشتر دانش و آگاهی­های زیست ‌محیطی را فراهم ساخته و از میزان آلودگی‌های زیست ‌محیطی بکاهد.

 

منابع

ادهمی، عبدالرضا؛ و اکبرزاده، الهام. (1390). بررسی عوامل فرهنگی مؤثر بر حفظ محیط زیست شهر تهران. (مطالعه موردی مناطق 5 و 18 تهران). مجله تخصصی جامعه‌شناسی. 1، صص 62-37.

اقتداری، علی؛ خواجه‌ئیان، هانیه؛ و تفضلی، امیرحسین. (1393). تأثیر مدارس پایدار بر سلامت آموزش و محیط‌زیست. کنفرانس ملی معماری و منظر شهری پایدار، صص 11-1.

بانک اطلاعات سری‌های زمانی اقتصادی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. (1397). قابل دسرسی در سایت http://tsd.cbi.ir/.

تشکینی، احمد. (1384). اقتصادسنجیکاربردیبهکمکمایکروفیت. تهران: موسسه فرهنگی هنری دیباگران تهران.

حمیدیان، علی. (1390). لزوم توجه به فرهنگ زیست‌ محیطی دانشجویان (مطالعه موردی: دانشگاه تهران). نخستین همایش باغ گیاه‌شناسی ملی ایران، صص 12-1.

زمانی­مقدم، افسانه؛ و سعیدی، مهدیه. (1392). بررسی تأثیر آموزش محیط زیست بر ارتقای دانش، نگرش و مهارت معلمان مقطع ابتدائی منطقه 12 آموزش و پرورش تهران، فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار. 3، صص 30-19.

شایگان، اسحاق؛ و فاضلی، فائزه. (1394). بررسی میزان تأثیر آموزش درس بهداشت و محیط زیست بر کسب نگرش­های بهداشتی و زیست ‌محیطی دانشجویان مقطع کارشناسی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، فناوری آموزش. 3، صص 228-215.

صالحی، صادق؛ و قائمی اصل، زهرا. (1392). بررسی رابطه آموزش زیست‌ محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست (مورد مطالعه: دانش آموزان دبیرستان­های دخترانه شهر بابل)، فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار. 3، صص 79-67.

عظیمی، محمد؛ کرمی، علیرضا؛ و غلامی، مهدی. (1391). افزایش دانش زیست محیطی همگانی با تاکید بر آموزش محیط زیست. چهارمین همایش ملی آموزش، صص 14-1.

فرزانه، محمدرضا. (1393). تأثیر آموزش زیست‌محیطی بر میزان سطح آگاهی و رفتار آبزی­پروران در کاهش میزان آلودگی پساب مزارع پرورش قزل­آلا (استان مازندران). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور، تهران.

کریمی، داریوش؛ و لیاقتی، هومان. (1387). آموزش محیط زیست و رفتار شهروندی. تهران: شهرداری تهران.

مرادی، یاسر. (1392). جهانی‌شدن و آموزش. اولین همایش مجازی ره‌آوران آموزشی، صص 13-1.

نوفرستی، محمد. (1378). ریشه ‌واحد و همجمعی در اقتصادسنجی. تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا.

نیکزاد، محمود. (1379). اصول نظریه‌های تربیتی. تهران: انتشارات ققنوس.

ولی­اللهی، جلال؛ و مقصودی مهربانی، کریم. (1389). نقش آموزش­های زیست ‌محیطی در آموزش و پرورش و فرهنگ عمومی. چهارمین همایش و نمایشگاه تخصصی مهندسی محیط زیست، صص 13-1.

 

 

Abdel Salam, Magda. M., El Naggar, Hesham. M., & Hussein, Rim. A. (2009). Environmental Education and Its Effect on the Knowledge and Attitudes of Preparatory School Students, Egypt Public Health Assoc. 3 & 4, P.p: 343-367.

Budak, Dilek. Bostan., Budak, Fuat., Zaimoglu, Zeynep., Kekec, Secil., & Sucu, Yavuz. (2005). Behavior & Attitude of Student Toward Environmental Issues at Faculty of Agricultural Turkey, Jurnal of Applied Sciences. 7, P.p: 1224-1227.

Grimmette, Katherine. A. (2014). The Impacts of Environmental Education on Youth and their Environmental Awareness. Undergraduate Thesis, University of Nebraska. Nebraska.

Hassan, Arba’at., & Ismail, Mohd. Ziad. (2011). The infusion of Environmental Education (EE) in chemistryteaching and students’ awareness and attitudes towards environment in Malaysia, Procedia Social and Behavioral Sciences. 15, P.p: 3404–3409.

Kopnina, Helen. (2011). Applying The New Ecdogical paradigm Scale in the Case of Environmental Education: Qualitative Analysis of the Ecological Worldview of Dutch Children, Journal of Peace education and Social Jastice. 3, P.p: 374- 388.

Kudryavtsev, Alex., Krasny, Marianne. E., & Stedman, Richard. C. (2012). The impact of environmental education on sense of place among urban youth, Ecosphere. 34, P.p: 1-15.

Misrs, A. K. & Verma, Maitri. (2015). Impact of environmental education on mitigation of carbon dioxide emissions: a modelling study, Global Warning. 4, P.p: 446-486.

UNDP. (2018). United Nations Development Programme. Retrieved from http://hdr.undp.org/en/data/.

World Bank. (2018). World Development Indicators. Retrieved from http://www.worldbank.org/data/onlinedatabases.html.

 

 



1. دانشیار گروه اقتصاد، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز- ایران (نویسنده مسئول).

E- mail: paytakhti@iaut.ac.ir & oskooe@yahoo.com              

2. استادیار گروه اقتصاد، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران.

E- mail: babazadeh_ma@yahoo.com                                      

3. دانشجوی دکتری، باشگاه پژوهشگران جوان و نخبگان، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه- ایران.

E- mail: lalehtabaghchi@gmail.com                                    

 

 

[4].Budak et al

[5]. Auto Regressive Distributed Lag

 

[6]. Abdel-salam

[7]. Anderson

[8]. Johnny

[9]. Durkheim

[10]. Montaigne

[11]. Pestalozzi

[12]. Haskin

[13]. Kopnina

[14]. Misrs & Verma

[15]. Grimmette

[16]. Kudryavtsev et al

[17]. Hassan & Ismail

[18]. Abdel-salam

[19]. Auto Regressive Distributed Lag

[20]. Misrs & Verma

[21].World Bank

[22]. United Nations Development Programme

[23]. Augmented Dickey-Fuller Test

[24]. Bounds Test

[25]. Error Correction Model

[26]. Misrs & Verma

[27]. Grimmette

[28]. Kudryavtsev et al

[29]. Abdel-salam

[30]. Hassan & Ismail

منابع

ادهمی، عبدالرضا؛ و اکبرزاده، الهام. (1390). بررسی عوامل فرهنگی مؤثر بر حفظ محیط زیست شهر تهران. (مطالعه موردی مناطق 5 و 18 تهران). مجله تخصصی جامعه‌شناسی. 1، صص 62-37.

اقتداری، علی؛ خواجه‌ئیان، هانیه؛ و تفضلی، امیرحسین. (1393). تأثیر مدارس پایدار بر سلامت آموزش و محیط‌زیست. کنفرانس ملی معماری و منظر شهری پایدار، صص 11-1.

بانک اطلاعات سری‌های زمانی اقتصادی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. (1397). قابل دسرسی در سایت http://tsd.cbi.ir/.

تشکینی، احمد. (1384). اقتصادسنجیکاربردیبهکمکمایکروفیت. تهران: موسسه فرهنگی هنری دیباگران تهران.

حمیدیان، علی. (1390). لزوم توجه به فرهنگ زیست‌ محیطی دانشجویان (مطالعه موردی: دانشگاه تهران). نخستین همایش باغ گیاه‌شناسی ملی ایران، صص 12-1.

زمانی­مقدم، افسانه؛ و سعیدی، مهدیه. (1392). بررسی تأثیر آموزش محیط زیست بر ارتقای دانش، نگرش و مهارت معلمان مقطع ابتدائی منطقه 12 آموزش و پرورش تهران، فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار. 3، صص 30-19.

شایگان، اسحاق؛ و فاضلی، فائزه. (1394). بررسی میزان تأثیر آموزش درس بهداشت و محیط زیست بر کسب نگرش­های بهداشتی و زیست ‌محیطی دانشجویان مقطع کارشناسی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، فناوری آموزش. 3، صص 228-215.

صالحی، صادق؛ و قائمی اصل، زهرا. (1392). بررسی رابطه آموزش زیست‌ محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست (مورد مطالعه: دانش آموزان دبیرستان­های دخترانه شهر بابل)، فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار. 3، صص 79-67.

عظیمی، محمد؛ کرمی، علیرضا؛ و غلامی، مهدی. (1391). افزایش دانش زیست محیطی همگانی با تاکید بر آموزش محیط زیست. چهارمین همایش ملی آموزش، صص 14-1.

فرزانه، محمدرضا. (1393). تأثیر آموزش زیست‌محیطی بر میزان سطح آگاهی و رفتار آبزی­پروران در کاهش میزان آلودگی پساب مزارع پرورش قزل­آلا (استان مازندران). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور، تهران.

کریمی، داریوش؛ و لیاقتی، هومان. (1387). آموزش محیط زیست و رفتار شهروندی. تهران: شهرداری تهران.

مرادی، یاسر. (1392). جهانی‌شدن و آموزش. اولین همایش مجازی ره‌آوران آموزشی، صص 13-1.

نوفرستی، محمد. (1378). ریشه ‌واحد و همجمعی در اقتصادسنجی. تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا.

نیکزاد، محمود. (1379). اصول نظریه‌های تربیتی. تهران: انتشارات ققنوس.

ولی­اللهی، جلال؛ و مقصودی مهربانی، کریم. (1389). نقش آموزش­های زیست ‌محیطی در آموزش و پرورش و فرهنگ عمومی. چهارمین همایش و نمایشگاه تخصصی مهندسی محیط زیست، صص 13-1.

 

 

Abdel Salam, Magda. M., El Naggar, Hesham. M., & Hussein, Rim. A. (2009). Environmental Education and Its Effect on the Knowledge and Attitudes of Preparatory School Students, Egypt Public Health Assoc. 3 & 4, P.p: 343-367.

Budak, Dilek. Bostan., Budak, Fuat., Zaimoglu, Zeynep., Kekec, Secil., & Sucu, Yavuz. (2005). Behavior & Attitude of Student Toward Environmental Issues at Faculty of Agricultural Turkey, Jurnal of Applied Sciences. 7, P.p: 1224-1227.

Grimmette, Katherine. A. (2014). The Impacts of Environmental Education on Youth and their Environmental Awareness. Undergraduate Thesis, University of Nebraska. Nebraska.

Hassan, Arba’at., & Ismail, Mohd. Ziad. (2011). The infusion of Environmental Education (EE) in chemistryteaching and students’ awareness and attitudes towards environment in Malaysia, Procedia Social and Behavioral Sciences. 15, P.p: 3404–3409.

Kopnina, Helen. (2011). Applying The New Ecdogical paradigm Scale in the Case of Environmental Education: Qualitative Analysis of the Ecological Worldview of Dutch Children, Journal of Peace education and Social Jastice. 3, P.p: 374- 388.

Kudryavtsev, Alex., Krasny, Marianne. E., & Stedman, Richard. C. (2012). The impact of environmental education on sense of place among urban youth, Ecosphere. 34, P.p: 1-15.

Misrs, A. K. & Verma, Maitri. (2015). Impact of environmental education on mitigation of carbon dioxide emissions: a modelling study, Global Warning. 4, P.p: 446-486.

UNDP. (2018). United Nations Development Programme. Retrieved from http://hdr.undp.org/en/data/.

World Bank. (2018). World Development Indicators. Retrieved from http://www.worldbank.org/data/onlinedatabases.html.