تبیین سرمایه اجتماعی و ابعاد آن بر اساس استفاده از رسانه‌ها در بین مدیران مدارس منطقه 2 تهران

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه جامعه‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز- ایران.

2 دانشگاه آزاد اسلامی واخد شبستر

چکیده

در پژوهش حاضر سعی شده تا ارتباط ابعاد استفاده از رسانه­های اجتماعی و سرمایه اجتماعی مورد بررسی قرار گیرد. روش پژوهش ازنوع توصیفی و همبستگی بود. جامعه­­آماری پژوهش شامل کلیه­ مدیران دو دوره اول و دوم دبیرستان منطقه 2 شهر تهران بود که تعداد 171 نفر به روش نمونه­گیری تصادفی از بین جامعه­ آماری انتخاب شدند. ابزار اصلی این پژوهش پرسشنامه­ سرمایه­ اجتماعی­ دلاویز بود که پایایی و روایی آن نیز به اثبات رسانده شده است. منظور از استفاده از رسانه­ها، استفاده از تلویزیون و اینترنت و تلفن همراه بود که به­ وسیله پرسشنامه محقق ساخته اندازه­گیری شدند. نتیجه­های پژوهش نشان داد که در بین مدیران مدارس منطقه 2 تهران، بین ابعاد سرمایه­ اجتماعی و استفاده از رسانه­­ها همبستگی معنی­داری وجود دارد. نتیجه پژوهش حاضر نشان می­دهد که استفاده از سه رسانه تلویزیون، اینترنت و برنامه­های تلفن همراه به میزان قابل توجهی شاخص سرمایه اجتماعی و مشارکت در اجتماع محلی را در جهت همسو و متغیرهای (اعتماد اجتماعی، مشارکت گروهی و روابط درشبکه­های اجتماعی) را در جهت ناهمسو تبیین می­کنند. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The examination of social capital and its dimensions basing on the use of media among school managers is Tehran (district 2)

نویسندگان [English]

  • Bita Habibi 1
  • majid zorofi 2
چکیده [English]

In this study, it is tried to examine the relationship between social capital and its dimensions basing on the use of media. The method of research was descriptive and correlational. The study population includes all managers of both first and second course of high school in district 2 of Tehran that 171 were selected randomly as a sample of the study. The data was (Delaviz) questionnaire of social capital that its reliability and validity has proven. The use of media in this study means using television, Internet and mobile phones, which were measured by a self-designed questionnaire. Results show that, there is meaningful correlation between the dimensions of social capital and using media. Also,the use of TV, Internet and telephone significantly change the social capital index and participation of the local community in one direction and explained.It also causes changes in social trust, collaboration and relationships on social networks in order to explain the antithetic.

کلیدواژه‌ها [English]

  • social network
  • media usage
  • Internet
  • Social trust
  • Social capital

«مطالعات جامعه‌شناسی»

سال هفتم، شماره بیست و ششم، بهار 1394

ص ص 137-119

 

 

 

 

 

تبیین سرمایه اجتماعی و ابعاد آن بر اساس استفاده
از رسانه­ها در بین مدیران مدارس منطقه 2 تهران

معصومه فریدی ثانی[1]

مجید ظروفی[2]            

تاریخ دریافت مقاله:14/11/1394

تاریخ پذیرش نهایی مقاله:23/4/1395

چکیده

در پژوهش حاضر سعی شده تا ارتباط ابعاد استفاده از رسانه­های اجتماعی و سرمایه اجتماعی مورد بررسی قرار گیرد. روش پژوهش ازنوع توصیفی و همبستگی بود. جامعه­­آماری پژوهش شامل کلیه­ مدیران دو دوره اول و دوم دبیرستان منطقه 2 شهر تهران بود که تعداد 171 نفر به روش نمونه­گیری تصادفی از بین جامعه­ آماری انتخاب شدند. ابزار اصلی این پژوهش پرسشنامه­ سرمایه­ اجتماعی­ دلاویز بود که پایایی و روایی آن نیز به اثبات رسانده شده است. منظور از استفاده از رسانه­ها، استفاده از تلویزیون و اینترنت و تلفن همراه بود که به­ وسیله پرسشنامه محقق ساخته اندازه­گیری شدند. نتیجه­های پژوهش نشان داد که در بین مدیران مدارس منطقه 2 تهران، بین ابعاد سرمایه­ اجتماعی و استفاده از رسانه­­ها همبستگی معنی­داری وجود دارد. نتیجه پژوهش حاضر نشان می­دهد که استفاده از سه رسانه تلویزیون، اینترنت و برنامه­های تلفن همراه به میزان قابل توجهی شاخص سرمایه اجتماعی و مشارکت در اجتماع محلی را در جهت همسو و متغیرهای (اعتماد اجتماعی، مشارکت گروهی و روابط درشبکه­های اجتماعی) را در جهت ناهمسو تبیین می­کنند.

واژگان کلیدی: استفاده از رسانه­ها، سرمایه اجتماعی، مدیران مقاطع راهنمایی و دبیرستان و اعتماد اجتماعی.      

 

مقدمه 

سرمایه اجتماعی هنجارها و ارزش­هایی هستند که باعث افزایش همبستگی و اعتماد اجتماعی و تسهیل عمل جمعی و ایجاد شبکه­ها می­شوند. شایع­ترین اشکال سرمایه اجتماعی نظیر اعتماد، سرمایه­هایی هستند که «آلبرت هیرشمن» آن­ها را «منابع اخلاقی» می­نامد، یعنی منابعی از ذخیره­شان در حین استفاده به جای کاهش، افزایش می­یابد و در صورت عدم استفاده کاهش می­یابند. هر چه دو نفر بیشتر به یک­دیگر اعتماد کنند اعتماد متقابل­شان افزایش می­یابد و بر­عکس، خیلی سخت است که بی­اعتمادی عمیق از طریق تجربه از بین برود چرا که مردم را از مشارکت در انواع مناسب تجربه اجتماعی باز می­دارد. هم­چنین دیگر اشکال سرمایه اجتماعی مانند هنجارها و شبکه­های اجتماعی نیز با استفاده از آن­ها، افزایش و با عدم استفاده کاهش می­یابند(پاتنام، 1379: 290). سرمایه اجتماعی شکل و نمونه ملموسی از یک هنجار غیر­ رسمی است که باعث ترویج همکاری بین دو یا چند فرد می‌شود(تاج‌بخش، 1384). در واقع چنین هنجارهایی شالوده سرمایه اجتماعی­اند(فوکویاما، 1379: 92). سرمایه اجتماعی از نظر بوردیو، مجموعه­ای از منابع بالقوه و بالفعلی است که نتیجه مالکیت شبکه بادوامی از روابط نهادی شده بین افراد و گروه‌ها و به عبارت ساده­تر، عضویت در گروه است(شارع­پور، 1380: 102).

محبوبیت این مفهوم برای محققان تاحدودی به علت طیف وسیع نتیجه­هایی است­که سرمایه اجتماعی می­تواند توجیه کند(هالپرن[3] ، 2005). سرمایه اجتماعی به دفعات برای تشریح عملکرد مدیریتی برتر (موران[4] ، 2005) بهبود بازدهی گروه­های دارای اعمال مختلف(ایوانز و دیگری[5] ، 2005) ارزش حاصل از پیمان­های مصلحتی(کوکا و دیگری، 2002) و تقویت روابط زنجیره عرضه به­ کار گرفته شده است(مک گراث و دیگری[6] ، 2002).

  درمورد ارتباط رسانه­ها و اعتماداجتماعی برخی از اندیشمندان و محققان معتقدندکه پیدایش و گسترش رسانه­های همگانی موجب کاهش گستره اعتماد مبتنی بر اوهام شده است(کلمن، 1377: 294). رسانه می­تواند با ایجاد اعتماد، زمینه لازم برای قبول ارزش­های اجتماعی را فراهم سازد­(گیدنز، 1384: 112). از نظر بوردیو به ­نظر می­رسد که اخیراً تغییراتی در رسانه­ها در مسیر کم شدن اعتماد اجتماعی به وجود آمده است. رسانه­های همگانی به گونه­ای فزاینده تبدیل به واسطه­هایی شده­اندکه افراد به قضاوت آن­ها اعتماد می­کنند. پذیرش رسانه­ها به منزله واسطه­هایی که باید به قضاوت آن­ها اعتماد کرد، سبب شده در مواردی که رسانه­ها توسط دولت­ها کنترل نمی­شوند، استقلال پرخاشگرانه­ای را به نمایش بگذارند. منابع گوناگون و متنوع اطلاعات مسیر اصلی و کلیدی ارائه و آگاهی­ها دانش و معلومات است(ویدال، 1993). یکی از منابع اطلاعاتی، رسانه­های جمعی هستندکه علاوه ­بر تولید اطلاعات، تفسیر و آموزش را نیز چاشنی آن­ها می­کند. تغییرات کوتاه­ مدت در ساختارهای ارتباط، می­تواند علت بسط یا قبض انواع اعتمادها باشد. نفوذ و گسترش سینما، تلویزیون و سایر رسانه­های همگانی درگروه­های مختلف سنی سبب بسط اعتماداجتماعی میان نسلی در زمینه­ی حوزه­های مختلف فرهنگ، سیاست و اقتصاد مصرف شده است.

رسانه­های همگانی با روش­های مختلفی موجب تقویت سرمایه­های اجتماعی جامعه نیز می­شوند. فرض اصلی نظریه استفاده و رضامندی این است که افراد مخاطب، کم و بیش به ­صورت فعال، به دنبال محتوایی هستند­که بیشترین رضایت را برای­آنان فراهم سازد. میزان این رضایت بستگی به نیازها و علایق فرد دارد­(ویندال و همکاران، 1376: 274).

رسانه­های گروهی که یکی از منابع سه­گانه اطلاعاتی هستند، به­ طور کلی، ارزیابی­ها، نظریات و قضاوت­های ارزشی خود از مسائل مختلف را در لابه­لای برنامه­ها، گفتارها، خبرها و برنامه­های تفریحی به طور پنهان و آشکار می­گنجانند(مهرداد، 1380: 9). اعتقاد براین است که رسانه­های جمعی بر اندیشه و رفتار مخاطبان تاثیر بیشتری دارند تا ارتباطات قومی، اجتماعی و یا فردی(کلهر، 1378). در این میان حکومت­هایی­که به ابزارهای رسانه­ای پیشرفته­تری مجهز باشند، می­توانند بر سبک زندگی مردمان خود و سایر کشورها تاثیر بگذارند(نیکو مینو، 1376). امروزه با ظهور رسانه­های پیشرفته­تر، فضاهای جدید و موثرتری برای به خدمت گرفتن افکار عمومی و رفتار همگانی ایجاد شده است. اینترنت، شبکه­های اجتماعی و تلویزیون با توجه به گستره پوشش برنامه­ای آن از این نوع رسانه­ها هستند. کاپلان معتقد است که هنگام استفاده اولیه افراد از اینترنت، آن­ها به­ صورت همزمان در تعامل اجتماعی آنلاین قرار می­گیرند، کنترل اینترنت برای آن­ها سخت­تر است(Caplan, 2005). نامکا نیز بر این باور است که در محیط مجازی، مردم خود را در معرض فن­آوری قرار داده­اند، آن­ها برای استفاده­های مختلفی از جمله ارتباط و همکاری آماده­اند، از این طریق آن­ها فرصت­هایی را برای توسعه خود­کفایی خود با استفاده  ارتباطات از راه دور و از طریق ICT و کار بدون نظم و ترتیب در اختیار دارند(Namka, 1997).

اطلاعات پاتنام مبین آن است که بینندگان تلویزیون در واقع از زندگی جمعی به دور افتاده­اند و اوقات کمی را با دوستان و خانواده سپری می­کنند. اگر پاتنام مقصرترین را تلویزیون می­داند، عوامل دیگر از جمله آثار تغییرات عمومی و تغییرات نسلی در جامعه را هم در نظر دارد(فیلد، 1385 و محمدی، 1384).

نظریه­کاشت بر فرایند انباشتنی و متراکمی اشاره می­کندکه به وسیله آن تلویزیون اعتقادات و باورها را درباره واقعیت اجتماعی پرورش می­دهد(وود، 2000: 252-251). جریان اصلی­سازی فرایندی است که نمادهای تلویزیونی، سایر منابع اطلاعاتی و ایده­ها درباره جهان را به انحصار و تحت نفوذ خود در می­آورد. البته این جریان اصلی به معنا و مفهوم سیاسی نیست، بلکه یک واقعیت مسلط فرهنگی است که بیشتر با واقعیات تلویزیونی شده هماهنگ است تا واقعیات عینی(باران و دیگری، 2000­: 316). مورگان[7] و شاناهان[8]  می­نویسند: «بینندگان پرمصرف و کم­ مصرف از قبل و جدای از تلویزیون، با هم متفاوتند و برای تبیین این تفاوت، عوامل دیگری به جز تلویزیون در کار است. از جمله مهم­ترین این عوامل، عوامل جمعیتی(سن، جنس و ...) است که هم برمیزان تماشای تلویزیون و هم بر برداشت آن­ها از برنامه­ها تاثیر می­گذارد»(مورگان و دیگری، 1997: 11).

به نظر بوردیو تطابقی میان جایگاه اجتماعی و سلیقه­ها و رفتارها وجود دارد. مثلاً این­که فضای طبقه اجتماعی برتر، چه نوع ورزش­ها، نوشیدنی­ها، گرایش­های سیاسی و غیره ترجیح می­دهند(رضائیان، 1384: 20). بوردیو علاقمند به مساله دوام طبقه اجتماعی و دیگر انواع تعدی درمساله بی­عدالتی بود. او برجسته­-­ ترین چیزی­که از اقتصاد سیاسی بیرون می­کشد همان چیزی است که او سرمایه فرهنگی می­نامد، به نظر او سرمایه فرهنگی در درون یک فضای اجتماعی پخش شده است و سپس به وسیله میراث، انتقال یافته و بالاخره به صورت فرهنگ سرمایه­گذاری می­شود. سرمایه اجتماعی برای بوردیو موقعیت­ها و روابط در گروه­ها و شبکه­های اجتماعی است که دسترسی به فرصت­ها، اطلاعات، منابع مادی و موقعیت اجتماعی را برای افراد افزایش می­دهد(روح­الامینی، 1374). از دید فوکویاما سرمایه اجتماعی وجود مجموعه معینی از هنجارها یا ارزش‌های غیر­ رسمی است که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میان­شان مجاز است، درآن سهیم هستند. مشارکت در ارزش‌ها و هنجارها به خودی خود باعث تولید سرمایه اجتماعی نمی‌گردد چراکه این ارزش‌ها و هنجارها ممکن است به هنجارها و ارزش‌های دیگری منتهی شود(فوکویاما، 1384: 170-169). وی در ارتباط با سرمایه اجتماعی دو نکته را تاکید می‌کند:

1. سرمایه اجتماعی متعلق به ­گروه­هاست نه افراد، به­عبارت دیگر هنجارهایی­­که شالوده سرمایه­اجتماعی را تشکیل می‌دهند در صورتی معنی دارند که بیش از یک فرد در آن سهیم باشند.

2. همکاری و همیاری برای تمام فعالیت‌های اجتماعی (خواه بد و خواه خوب) ضروری است، پس ارزش‌ها و هنجارهای غیر رسمی می‌توانند مثبت و منفی باشد(علاقه‌بند، 1384).

این تحقیق با هدف بررسی ارتباط استفاده از رسانه­ها و سرمایه اجتماعی در بین مدیران مقاطع راهنمایی و دبیرستان منطقه 2 شهر تهران و هم­چنین تبیین ابعاد سرمایه اجتماعی بر اساس ابعاد استفاده از رسانه­ها با استفاده از مدل رگرسیونی انجام شده است. علاوه ­برآن، شناخت ارتباط آن با سایر متغیرها از جمله سن به منظور تبیین هر چه بیشتر نیز مد نظر بود. با در نظر گرفتن زمینه­های نظری و تحقیقات قبلی، فرضیه­های این تحقیق به قرار زیر هستند:

1. بین میزان استفاده از رسانه­های­جمعی و سرمایه اجتماعی دربین مدیران مقاطع راهنمایی و دبیرستان منطقه 2 شهر تهران همبستگی وجود دارد.

2. بین میزان استفاده از رسانه­های­جمعی و اعتماد اجتماعی در بین مدیران مقاطع راهنمایی و دبیرستان منطقه 2 شهر تهران همبستگی وجود دارد.

3. بین میزان استفاده ازرسانه­های­جمعی و مشارکت گروهی دربین مدیران مقاطع راهنمایی و دبیرستان منطقه 2 شهر تهران همبستگی وجود دارد.

4. بین میزان استفاده از رسانه­های جمعی و مشارکت در اجتماع محلی در بین مدیران مقاطع راهنمایی و دبیرستان منطقه 2 شهر تهران همبستگی وجود دارد.

5. بین میزان استفاده ازرسانه­های جمعی و روابط درشبکه­های اجتماعی دربین مدیران مقاطع راهنمایی و دبیرستان منطقه 2 شهر تهران همبستگی وجود دارد.

 

پیشینه تحقیق

آزاد ارمکی در تحقیقی با عنوان تلویزیون در ایران، ضمن معرفی دو تلقی متفاوت از تلویزیون تحت عنوان تلویزیون ابزار توسعه و تلویزیون به عنوان متن و سازنده زنجیره نمادین، به بررسی این مطلب که وضعیت تلویزیون در ایران شامل کدام یک از این دو تلقی می‏شود، پرداخته است. در آن بررسی، تلویزیون ابزاری در دستیابی به هدف­های توسعه، تولید و میزان مصرف درنظر گرفته شده است(آزاد ارمکی، 1378: 20-3). حسین­پور و معتمدنژاد(1390) تحقیقی با عنوان بررسی رابطه میزان مصرف رسانه­ها و میزان سرمایه اجتماعی شهروندان تهرانی به انجام رسانده­اند که در آن بر نقش رسانه­ها در عصر حاضر به­ عنوان یکی از مهم­ترین عوامل جامعه­پذیری در میان مردم تاکید دارد. نتیجه­های بررسی­ها نشان می­دهد که بین میزان استفاده از تلویزیون، روزنامه و سرمایه اجتماعی شهروندان رابطه­ای جدی برقرار است و این رسانه­ها می­توانند نقش مهمی در تغییر میزان سرمایه اجتماعی ایفا نمایند(حسین­پور و دیگری، 1390: 129). رفیع­پور(1378)، پژوهشی با عنوان وسایل ارتباط جمعی و تغییر ارزش­های اجتماعی در سال 1378 انجام داده است، دراین پژوهش اثرات چند فیلم سینمایی، چند سریال، ویدئو و چند روزنامه برروی ارزش­­های مخاطبین آن­ها مورد بررسی قرار گرفته است. بر اساس نتایج این تحقیق، در جریان انتقال ارزش­ها، سریال­های تلویزیونی و فیلم­های سینمایی از سال 1365 تا 1375، تغییر مسیر کلی اتفاق افتاده است، به نحوی که ارزش­های انتقالی در سال 1375، دال بر ترویج فرهنگ مادی، ارزش­های مادی و رفاه­گرایی است. از دید محقق، آزادسازی ویدئو سبب گسترش فرهنگ موجود در فیلم­های خارجی شد و باعث کاهش پایبندی آن­ها به ارزش­های دینی شده است(رفیع­پور، 1378: 87). محقق مدعی است که عملکرد رسانه­های جمعی در طی سال­های اخیر در جهت القاء ارزش­های مادی به جامعه و کاهش تقید به ارزش­های دینی و میل به مصرف­گرایی و فردگرایی شده است، از دید محقق، برآیند کلی عملکرد رسانه­ها در طی سال­های اخیر (78- 1365) درتقویت سرمایه­های اجتماعی نقش مثبتی نداشته است و سبب افزایش آشفتگی اجتماعی و انحرافات، کاهش اعتماد اجتماعی، کاهش رضایت و انسجام اجتماعی و بسیاری از بیماری­های اجتماعی دیگر شده است(رفیع­پور، 1378: 108).

رسولی و پاک­طینت(1390) درپژوهش خود به بررسی نقش رسانه­های جمعی درشکل­گیری سرمایه اجتماعی در بین شهروندان شهر یزد پرداختند، آنان در پژوهش خود نشان دادند بین میزان استفاده از رسانه­های جمعی و سرمایه اجتماعی همبستگی وجود دارد، آنان هم­چنین میزان این همبستگی را با ابعاد سرمایه اجتماعی تایید کردند. رنجبر و همکاران(1391) در پژوهشی رابطه استفاده از رسانه­های جمعی با سرمایه اجتماعی کارکنان سازمان امور اقتصادی و دارایی استان تهران را مورد بررسی قرار دادند. جامعه آماری این پژوهش را 400 نفر از افراد بالای 15 سال ساکن مناطق 22 گانه شهر تهران تشکیل می­دادند که با روش نمونه­گیری چند مرحله­ای انتخاب شدند. نتیجه­ها نشان داد که شرایط ساختاری جامعه و ویژگی­های جمعیت­شناختی آن بر اثرگذاری رسانه­ها تاثیر دارند و کارکردهای رسانه­ها خود متاثر از شرایط ساختاری جامعه است. برم و ران[9]  نقش دو نوع رسانه براعتماد را بررسی کردند، از جمله تلویزیون که رابطه معناداری نداشت و خواندن روزنامه از طریق آگاهی دادن به مردم پیرامون اجتماع خود، باعث افزایش اعتماد گردیده است(جعفری­نیا، 1389: 484). فرایس و ایکان از دانشگاه دیتون(2010) با نظارت جیمز رابینسون، به بررسی رابطه بین سلامت اطلاعات ناشی ازاستفاده از رسانه در بین دانشجویان پرداخته­اند، آن­ها با بهره­گیری از نظریه مکمل رسانه­ای به این نتیجه می­رسند که در حدود 80 درصد آمریکایی­ها در خصوص ضربات و تاثیرات اینترنت، اذعان دارند.

 

روش پژوهش

جامعه آماری تحقیق را کلیه مدیران مقطع دبیرستان و راهنمایی (دوره اول متوسطه) منطقه 2 شهر تهران تشکیل می­دهند که از میان آن­ها حجم نمونه مشخصی با استفاده از جدول مورگان تعیین شد. حجم جامعه آماری بر اساس اطلاعات موجود در سایت سازمان آموزش و پرورش، برابر 298 نفر با ترکیب زیر است:

راهنمایی پسرانه 82 نفر

راهنمایی دخترانه 106 نفر

دبیرستان پسرانه 56 نفر

دبیرستان دخترانه 54 نفر

با در نظر گرفتن این­که این تحقیق شامل نمونه­گیرى از جامعه آمارى با جمعیت معین انجام مى‏شود، هم­چنین برآورد حجم نمونه براى متغیرهاى کمّى است، بنابراین مناسب است از جدول مورگان استفاده کرد. چون زمانی که از واریانس جامعه اطلاع وجود دارد و نمی­توان از فرمول­های آماری برای برآورد حجم نمونه از واریانس استفاده کرد، معمولاً از جدول مورگان استفاده می­شود، در نهایت حجم نمونه حداقل به تعداد 171 نفر تعیین شد.

برای اندازه­گیری متغیر سرمایه اجتماعی از پرسشنامه سرمایه اجتماعی دلاویز(1384) استفاده شد، این پرسشنامه به منظور سنجش سرمایه اجتماعی هنجاریابی شده است، که این پرسشنامه حاوی 27 سوال و دارای 4 خرده­مقیاس(اعتماد، مشارکت گروهی، مشارکت در اجتماع محلی و روابط در شبکه­های اجتماعی) می­باشد و روش نمره­گذاری آن بر اساس طیف پنج درجه­ای لیکرت است، که نمره سوالات 18، 19 و 20 به صورت معکوس و بقیه سوالات به ترتیب کاملاً موافقم(­4) و کاملاً مخالفم(0) نمره­گذاری می­شوند.

در  این پژوهش  به  منظور  به­ دست  آوردن  پایایی  پرسشنامه ­ از  ضریب  آلفای  کرونباخ  استفاده  شد. به این صورت که قبل از اجرای نهایی، 30 نفر از نمونه پژوهش به صورت تصادفی انتخاب و پرسشنامه­ها در اختیارشان قرار داده شد و پس از جمع­آوری پرسشنامه­ها ضریب آلفای کرونباخ  محاسبه شد، مقدار آن برای پرسشنامه پژوهش حاضر 86/0 به ­دست آمد  که بیان­گر ثبات و همسانی درونی پرسشنامه می­باشد. میزان ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شده برای کلیه پرسشنامه­های پژوهش در پایان جمع­آوری داده­ها برابر 87/0 است.

در پژوهش حاضر به منظور تجزیه و تحلیل داده­های حاصل  از  پرسشنامه،  متناسب  با  نیاز  آماری از نرم افزار آماریSPSS  در  قالب  دو  بخش  توصیف  متغیرهای  اصلی پژوهش و تحلیل  داده­های  پژوهش استفاده گردید و در سطح توصیفی از جداول فروانی و شاخص­های آماری و در سطح استنباطی برای آزمون فرضیه­ها از آزمون ضریب همبستگی چند­متغیره (برای آزمون فرضیه­های مربوط به ارتباط استفاده از ابعاد رسانه­ها با شاخص و ابعاد سرمایه اجتماعی) استفاده شد.

 

یافته­ها

میانگین ابعاد چهارگانه سرمایه اجتماعی مدیران مدارس منطقه 2 تهران بر اساس داده­های مندرج در جدول شماره (1) به قرار زیر است: میانگین مقیاس فرعی مشارکت گروهی برابر 94/15 در دامنه تغییر (28-0) با انحراف استاندارد 92/3، مشارکت در اجتماع محلی با میانگین 49/15 در دامنه (28-0) با انحراف معیار 51/6، بُعد اعتماد اجتماعی با میانگین 32/15 در دامنه (28-0) با انحراف معیار 56/5 و روابط درشبکه­های اجتماعی با میانگین 83/14 در دامنه (28-­0) باانحراف معیار 06/4 است­که در مجموع می‌توان گفت که مشارکت گروهی در بین مدیران مدارس منطقه 2 تهران بیشتر از سایر ابعاد سرمایه اجتماعی وجود دارد. روابط در شبکه­های اجتماعی نیز ضعیف­ترین جنبه سرمایه اجتماعی است اما تفاوت­- ­های اشاره شده بسیار جزئی هستند. شاخص­های آماری مربوط به استفاده از رسانه­ها نیز در سطرهای پایین همین جدول نوشته شده است. میانگین میزان استفاده از اینترنت به میزان 9/3 بیشتر از بقیه رسانه­ها است.

جدول شماره (1): میانگین و انحراف معیار متغیرهای مورد مطالعه

حداکثر

حداقل

انحراف معیار

میانگین

متغیرها

28

0

92/3

94/15

مشارکت گروهی

مشارکت در اجتماع محلی

اعتماد اجتماعی

روابط در شبکه­های اجتماعی

شاخص سرمایه اجتماعی

میـزان استفاده از تلویزیون

میان استفاده از اینترنت

میزان استفاده از تلفن همراه

28

0

51/6

49/15

28

0

56/5

32/15

2

0

6/40

83/14

112

0

56/16

48/61

6

0

88/0

7/2

6

0

41/1

9/3

6

0

21/0

5/0

 

همبستگی میزان استفاده از ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­­ها با ابعاد و شاخص سرمایه اجتماعی با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون مورد آزمون قرار گرفته است. نتایج نشان می­دهد که رابطه بین میزان استفاده از تلویزیون با شاخص سرمایه اجتماعی برابر (251/0­+) است، رابطه مذکور معنی­دار بوده و دارای علامت مثبت است و نشان می­دهد که با افزایش استفاده از برنامه­های تلویزیون، شاخص سرمایه اجتماعی در نزد مدیران افزایش می­یابد، این رابطه با اطمینان بیش از 95 درصد معنی­دار بوده و قابل تعمیم به جامعه آماری می­باشد.

رابطه بین میزان استفاده از اینترنت با شاخص سرمایه اجتماعی برابر (32/­0+) است، رابطه مذکور که همسان با رابطه استفاده از تلویزیون­، دارای رابطه معنی­داری است، نشان می­دهد که با افزایش استفاده از اینترنت­، شاخص سرمایه اجتماعی درنزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران تغییرکرده و افزایش می­یابد، این رابطه با اطمینان بیش از 99 درصد معنی­دار بوده و قابل تعمیم به جامعه آماری است.

 

                                                      جدول شماره (2): همبستگی دو به دوی متغیرهای مورد مطالعه

ابعاد و شاخص سرمایه اجتماعی

تلویزیون

اینترنت

تلفن

شاخص سرمایه اجتماعی

اعتماد اجتماعی

مشارکت در اجتماع محلی

روابط در شبکه­های اجتماعی

مشارکت گروهی

25/0+

22/0-

44/0+

52/0-

27/0-

32/0+

17/0-

19/0-

43/0-

24/0-

58/0+

18/0-

17/0+

41/0-

24/0+

 

رابطه بین میزان استفاده از تلفن با شاخص سرمایه اجتماعی نیز که دارای علامت مثبت است، برابر (58/­0) محاسبه شده است، رابطه مذکور هم که همسو با رابطه استفاده از تلویزیون و اینترنت، دارای علامت مثبت است، نشان می­دهد که با افزایش استفاده از برنامه­های تلفن همراه، شاخص سرمایه اجتماعی در نزد مدیران مدارس تقویت شده و افزایش می­یابد. این رابطه در حدّ بالاتر از متوسط است و با اطمینان بیش از 99 درصد معنی­دار بوده و قابل تعمیم به جامعه آماری است.

رابطه بین میزان استفاده از تلویزیون، اینترنت و برنامه­های تلفن همراه با مقیاس اعتماد اجتماعی که در ردیف دوم جدول نوشته شده است، به ترتیب برابر (22/­0-)، (17/0­-) و (18/­0-) محاسبه شده است، این میزان­ها که دارای علامت منفی بوده و  ناهمسو با رابطه استفاده از تلویزیون، اینترنت و برنامه­های تلفن همراه با شاخص سرمایه اجتماعی هستند، نشان می­دهند که با افزایش استفاده از سه رسانه، اعتماد اجتماعی در نزد مدیران مدارس تضعیف شده و کاهش می­یابد. این رابطه­ها در حدّ بالاتر از متوسط هستند و با اطمینان بیش از 99 درصد معنی­دار بوده و قابل تعمیم به جامعه آماری می­باشند.

در ردیف سوم جدول شماره (2) که رابطه بین میزان استفاده از تلویزیون، اینترنت و برنامه­های تلفن همراه با مقیاس مشارکت در اجتماع محلی نوشته شده است، به ترتیب برابر (44/­0)، (19/­0) و (17/­0) محاسبه شده است، این میزان­ها که دارای علامت مثبت بوده و هم­سو با رابطه استفاده از تلویزیون و اینترنت و برنامه­های تلفن همراه با شاخص سرمایه اجتماعی هستند، نشان می­دهند که با افزایش استفاده از این سه رسانه، مشارکت در اجتماع محلی مدیران مدارس تقویت شده و افزایش  می­یابد. این رابطه­ها در حدّ بالاتر از متوسط هستند و با اطمینان بیش از 95 درصد معنی­دار بوده و قابل تعمیم به جامعه آماری می­باشند. سایر روابط همبستگی دو به دو در دو ردیف آخر جدول نوشته شده­اند.

جدول شماره (3) نتایج آزمون رگرسیون چند­ متغیره را نشان می­دهد. این آزمون به منظور تبیین شاخص سرمایه اجتماعی مدیران مدارس منطقه 2 تهران بر اساس ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­ها به­ عمل آمده است. ابعاد استفاده از رسانه­ها به ترتیب بیشترین میزان تاثیر نوشته شده­اند. ستون "وزن بتا" نشان­دهنده سهم هر یک از ابعاد استفاده از رسانه­ها در تبیین سرمایه اجتماعی است. تلویزیون با بیشترین بتا (273/0) مهم­ترین عامل تاثیر­گذار بر سرمایه اجتماعی مدیران مدارس منطقه 2 تهران است، علامت مثبت این عامل نشان می­دهد که با افزایش استفاده از تلویزیون در نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران، میزان سرمایه اجتماعی آنان بیشتر می­شود. استفاده از اینترنت در ردیف دوم جدول قرار دارد. وزن بتا برای استفاده از اینترنت معادل 248/0 در مقایسه با استفاده از تلویزیون، کمتر ولی با توجه به ستون­های T و سطح معنی­داری، اثر آن بر سرمایه اجتماعی معنی­دار است. همانند استفاده از تلویزیون، با افزایش استفاده از اینترنت در نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران، میزان سرمایه اجتماعی آنان نیز بیشتر می­شود. استفاده از برنامه­های تلفن همراه سومین بُعد استفاده از رسانه­ها است که اثر آن بر شاخص سرمایه اجتماعی مدیران مدارس منطقه 2 تهران معنی­دار نیست. وزن بتا نشان می­دهد که این بُعد استفاده از رسانه­ها نسبت به استفاده از تلویزیون و اینترنت تاثیر کمتری بر سرمایه اجتماعی دارد و این اثر نیز از نظر آماری معنی­دار نیست، در ستون­های بعدی جدول، میزان ضریب همبستگی و ضریب تعیین چندگانه نوشته شده است. میزان تغییرات تبیین شده شاخص سرمایه اجتماعی بر اساس ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­ها برابر 216/0 است، یعنی سه متغیر مستقل به میزان 21 درصد از سرمایه اجتماعی را توضیح می­دهند. ضریب همبستگی چندگانه نیز برابر 465/0 است، به طور کلی استفاده بیشتر از این دو رسانه یعنی تلویزیون و اینترنت، موجب افزایش میزان سرمایه اجتماعی نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران می­شود.

 

جدول شماره (3): آزمون رگرسیون چند­متغیری  متغیر سرمایه اجتماعی

ضریب تعیینR2

R چند­متغیره

سطح معنی­داری

T

وزن بتا

متغیر

216/0

465/0

000/0

3/4

273/0

تلویزیون

000/0

6/3

248/0

اینتـرنت

096/0

2/1

08/0

تلفن همراه

 

 

 

 

 

جدول شماره (4) نتایج آزمون رگرسیون چند ­متغیره برای تبیین اعتماد اجتماعی مدیران مدارس منطقه 2 تهران بر اساس ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­ها، نوشته شده است. ابعاد استفاده از رسانه­ها به ترتیب بیشترین میزان تاثیر نوشته شده­اند. ستون "وزن بتا" نشان­دهنده سهم هر یک از ابعاد استفاده از رسانه­ها، در تبیین اعتماد اجتماعی است. تلویزیون با بیشترین بتا (303/0-) مهم­ترین عامل تاثیرگذار بر اعتماد اجتماعی مدیران مدارس منطقه 2 تهران است، علامت منفی این عامل نشان می­دهد که با افزایش استفاده از تلویزیون در نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران، میزان اعتماد اجتماعی آنان کمتر می­شود. استفاده ازاینترنت از نظر شدت تاثیر­گذاری در ردیف دوم جدول قرار دارد. وزن بتا برای استفاده از اینترنت معادل 251/0- در مقایسه با استفاده از تلویزیون، کمتر ولی با توجه به ستون­های T و سطح معنی­داری، اثر آن بر اعتماد اجتماعی معنی­دار است. همانند استفاده از تلویزیون، با افزایش استفاده از اینترنت در نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران، میزان اعتماد اجتماعی آنان کمتر می­شود. استفاده از برنامه­های تلفن همراه سومین بُعد استفاده از رسانه­ها است­ که اثر آن نیز بر اعتماد اجتماعی مدیران مدارس منطقه 2 تهران معنی­دار است. وزن بتا نشان می­دهد که این بُعد استفاده از رسانه­ها نسبت به استفاده از تلویزیون و اینترنت، تاثیر کمتری بر اعتماد اجتماعی دارد و این اثر نیز از نظر آماری در سطح اطمینان 95 درصد معنی­دار و مثبت است. میزان تغییرات تبیین­شده متغیر اعتماداجتماعی بر اساس ابعاد سه­گانه استفاده ازرسانه­ها برابر269/0 است، یعنی سه متغیرمستقل به میزان 27 درصد از تغییرات اعتماداجتماعی را توضیح می­دهند، ضریب همبستگی چندگانه نیز برابر 519/0 است، به طور کلی استفاده بیشتر از این دو رسانه یعنی تلویزیون و اینترنت، موجب کاهش میزان اعتماد اجتماعی نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران می­شود اما بر ­عکس این دو رسانه، استفاده بیشتر از برنامه­های تلفن همراه موجب افزایش میزان اعتماد اجتماعی می­شود.

 

ضریب تعیینR2

R چند­متغیره

سطح معنی­داری

T

وزن بتا

متغیر

269/0

519/0

000/0

8/4

303/0-

تلویزیون

000/0

3/4

251/0-

اینتـرنت

050/0

7/1

139/0

تلفن همراه

جدول شماره (4): آزمون رگرسیون چند متغیری  متغیر اعتماد اجتماعی

 

جدول شماره (5) نتایج آزمون رگرسیون چند­متغیره را نشان می­دهد. این آزمون به منظور تبیین مشارکت در اجتماع محلیمدیران مدارس منطقه 2 تهران، بر اساس ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­ها به­ عمل آمده است، در جدول، ابعاد استفاده از رسانه­ها به ترتیب بیشترین میزان تاثیر نوشته شده­اند. ستون "وزن بتا" سهم هر یک از ابعاد استفاده از رسانه­ها در تبیین مشارکت در اجتماع محلی را نشان می­دهد. مانند دو جدول قبلی، تلویزیون با بیشترین وزن­بتا (402/0+) مهم­ترین عامل تبیین­کننده مشارکت در اجتماع محلی مدیران مدارس منطقه 2 تهران است، علامت مثبت این عامل نشان می­دهد که با افزایش استفاده از تلویزیون در نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران، میزان مشارکت در اجتماع محلی آنان نیز بیشتر می­شود. استفاده از برنامه­های تلفن­ همراه که در ردیف دوم جدول قرار دارد، نسبت به تلویزیون تاثیر کمتر  اما معنی­داری دارد. وزن بتا برای استفاده از تلفن معادل 206/0 با توجه به ستون­های T و سطح معنی­داری، اثر آن بر مشارکت در اجتماع محلی معنی­دار است. همانند استفاده از تلویزیون، با افزایش استفاده از تلفن در نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران­، میزان مشارکت در اجتماع محلی آنان بیشتر می­شود. استفاده از اینترنت سومین بُعد استفاده از رسانه­ها است­ که اثر آن نیز بر مشارکت در اجتماع محلی مدیران مدارس منطقه 2 تهران معنی­دار است. وزن بتا نشان می­دهد که این بُعد استفاده از رسانه­ها نسبت به استفاده از تلویزیون و برنامه­های تلفن­ همراه، تاثیر کمتری بر مشارکت در اجتماع محلی دارد ولی این اثر نیز از نظر آماری معنی­دار است. میزان تغییرات تبیین­شده مشارکت در اجتماع محلی بر اساس ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­ها برابر 216/0 است، یعنی سه متغیر مستقل به میزان 23 درصد از تغییرات مشارکت در اجتماع محلی را توضیح می­دهند. ضریب همبستگی چند گانه نیز برابر 8365/0 است، به طور کلی استفاده بیشتر از این سه رسانه یعنی تلویزیون، برنامه­های تلفن ­همراه و اینترنت، موجب افزایش میزان مشارکت در اجتماع محلی نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران می­شود­.

 

 

جدول شماره (5): آزمون رگرسیون چند­متغیری  متغیر مشارکت در اجتماع محلی

ضریب تعیینR2

R چند­متغیره

سطح معنی­داری

T

وزن بتا

متغیر

233/0

483/0

000/0

2/6

402/0

تلویزیون

008/0

9/2

206/0

برنامه­های تلفن ­همراه

021/0

36/2

170/0

اینترنت

 

 

 

 

 

جدول شماره (6) نتایج آزمون رگرسیون چند­ متغیره­ که به منظور تبیین "روابط در شبکه­های اجتماعی" مدیران مدارس منطقه 2  بر اساس ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­ها به ­عمل آمده است را نشان می­دهد. ستون "وزن بتا" نشان می­دهد که اینترنت با بیشترین بتا (323/0-) مهم­ترین عامل تبیین ­کننده روابط در شبکه­های اجتماعی مدیران مدارس منطقه 2 است، علامت منفی این عامل نشان می­دهد که با افزایش استفاده از اینترنت در نزد مدیران مدارس، میزان روابط در شبکه­های اجتماعی آنان کمتر می­شود. استفاده از تلویزیون در ردیف دوم جدول قرار دارد. وزن بتا برای استفاده از تلویزیون معادل 247/0- در مقایسه با استفاده از اینترنت کمتر ولی با توجه به ستون­های T و سطح معنی­داری، اثر آن بر روابط در شبکه­های اجتماعی معنی­دار است، همانند استفاده از اینترنت­، با افزایش استفاده از تلویزیون در نزد مدیران مدارس منطقه 2، میزان روابط در شبکه­های اجتماعی آنان کمتر می­شود. استفاده از برنامه­های تلفن ­همراه سومین بُعد استفاده از رسانه­ها است که اثر آن بر روابط در شبکه­های اجتماعی مدیران   معنی­دار نیست. وزن­بتا (091/0) نشان می­دهدکه این بُعد استفاده از رسانه­ها نسبت به استفاده از تلویزیون و اینترنت تاثیر کمتری بر روابط در شبکه­های اجتماعی دارد و این اثر نیز از نظر آماری معنی­دار نیست (110/0). میزان تغییرات تبیین ­شده روابط در شبکه­های اجتماعی براساس ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­ها برابر 232/0 است، یعنی سه متغیر مستقل به میزان 23 درصد از تغییرات میزان روابط در شبکه­های اجتماعی را توضیح می­دهند. ضریب همبستگی چندگانه نیز برابر 482/0 است. به طور کلی استفاده بیشتر از این دو رسانه یعنی تلویزیون و اینترنت، موجب کاهش و استفاده از برنامه­های تلفن­ همراه موجب افزایش میزان روابط در شبکه­های اجتماعی نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران می­شود.

 

جدول شماره (6): آزمون رگرسیون چند­متغیری

بین روابط در شبکه­های اجتماعی و ابعاد استفاده از رسانه­ها

ضریب تعیینR2

R چند­متغیره

سطح معنی­داری

T

وزن بتا

متغیر

232/0

482/0

000/0

2/5

323/0-

اینتـرنت

000/0

3/4

247/0-

تلویزیون

110/0

2/1

091/0

تلفن همراه

 

جدول شماره (7) نتایج آزمون رگرسیون چند­متغیره که به منظور تبیین "مشارکت گروهی" مدیران مدارس منطقه 2 بر اساس ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­ها به ­عمل آمده است، را نشان می­دهد. ستون "وزن بتا" نشان می­دهد که اینترنت با بیشترین بتا (309/0-) مهم­ترین عامل تبیین ­کننده مشارکت گروهی مدیران مدارس منطقه 2 تهران است، علامت منفی این عامل نشان می­دهد که با افزایش استفاده از اینترنت درنزد مدیران مدارس، میزان مشارکت گروهی آنان­کمتر می­شود. استفاده از تلویزیون در ردیف دوم جدول قرار دارد. وزن بتا برای استفاده از تلویزیون معادل 216/0- در مقایسه با استفاده از اینترنت کمتر ولی با توجه به ستون­های T و سطح معنی­داری، اثر آن بر مشارکت گروهی معنی­دار است. همانند استفاده از اینترنت­، با افزایش استفاده از تلویزیون در نزد مدیران مدارس منطقه 2، میزان مشارکت گروهی آنان کمتر می­شود. استفاده از برنامه­های تلفن ­همراه سومین بُعد استفاده از رسانه­ها است که اثر آن بر روابط در شبکه­های اجتماعی مدیران معنی­دار نیست. وزن بتا (115/0) نشان می­دهد که این بُعد استفاده از رسانه­ها نسبت به استفاده از تلویزیون و اینترنت تاثیر کمتری بر مشارکت گروهی دارد و این اثر نیز مثبت و  از نظر آماری معنی­دار است (041/0). میزان تغییرات تبیین شده مشارکت گروهی مدیران بر اساس ابعاد سه­گانه استفاده از رسانه­ها برابر 199/0 است. یعنی سه متغیر مستقل به میزان 20 درصد از تغییرات متغیر مشارکت گروهی را توضیح می­دهند. ضریب همبستگی چندگانه نیز برابر 447/0 است. به طور کلی استفاده بیشتر از دو رسانه تلویزیون و اینترنت، موجب کاهش و استفاده از برنامه­های تلفن ­همراه موجب افزایش میزان مشارکت گروهی نزد مدیران مدارس منطقه 2 تهران می­شود.

جدول شماره  (7): آزمون رگرسیون چند­متغیری  بین مشارکت گروهی و ابعاد استفاده از رسانه­ها

ضریب تعیینR2

R  چند متغیره

سطح معنی­داری

T

وزن بتا

متغیر

199/0

447/0

000/0

1/5

309/0-

اینتـرنت

000/0

1/4

216/0-

تلویزیون

041/0

7/1

115/0

برنامه­های تلفن­ همراه

 

بحث و نتیجه‏گیری

فرضیه­اول این تحقیق نشان دادکه بین میزان استفاده مدیران از رسانه­ها و شاخص سرمایه اجتماعی آن­ها رابطه معنی­دار و مثبتی وجود دارد، بنا­بر­این با افزایش استفاده مدیران از رسانه­ها، سرمایه اجتماعی آنان تقویت می­شود، باتوجه به این­که ضریب همبستگی چند­متغیره برابر (465/0­=r) بود می­توان نتیجه گرفت که رابطه مثبت و معنی­داری بین استفاده مدیران از سه رسانه تلویزیون، اینترنت و برنامه­های تلفن همراه وجود دارد و فرضیه صفر رد می­شود. استفاده بیشتر از این سه رسانه به ترتیب بیشترین میزان سرمایه اجتماعی مدیران مدارس را تبیین می­کنند، این یافته با دیدگاه­های متعددی که معتقدند رسانه­ها تاثیر مثبتی بر سرمایه اجتماعی دارند، همسو است. برخی از این دیدگاه­ها و نظریه­ها عبارت است ­از­: رسانه­های همگانی با روش­های مختلفی موجب تقویت سرمایه­های اجتماعی جامعه نیز می­شوند(ویندال و همکاران، 1376: 274). هم­چنین رسولی و پاک ­طینت(1390) در پژوهش خود نشان دادند بین میزان استفاده از رسانه­های جمعی و سرمایه اجتماعی در بین شهروندان شهر یزد همبستگی وجود دارد، آنان هم­چنین میزان این همبستگی را با ابعاد سرمایه اجتماعی تایید کردند. تحقیقات شیخی، و نظریات بندورا[10] ، گیدنگز، روک[11] و کازنو دراین مورد انجام با نتیجه­های این بررسی همخوانی نداشته و آن­ها را تایید نمی­کند. رابطه بین­رسانه و سرمایه اجتماعی دربین مدیران مدارس بسیار پیچیده بوده و با توجه به دخالت متغیرهای متعددی از قبیل محتوای برنامه­ها، ابعاد سرمایه اجتماعی و حتی هدف ازکاربرد رسانه­ها، می­توانند تاثیرات متفاوتی برسرمایه اجتماعی گروه­های مختلف اجتماعی داشته باشند. مثلاً فردی که از رسانه­های فرامرزی در سطح وسیع­تری استفاده می­کند، ممکن است پیوندهای ملی و وطنی او تحت­تاثیر میزان و نوع استفاده از محتوای رسانه­ها باشد. اگر رسانه­ها همگام با جریان­های جهانی ­شدن به حرکت در­آیند، یقیناً سرمایه­ اجتماعی مخاطبان را تقویت خواهند نمود. دراین میان نقش استفاده از تلویزیون و اینترنت به طور آشکاری قابل ملاحظه است. مدیران مدارس منطقه 2 تهران به میزانی که از برنامه­های تلفن­ همراه استفاده می­کنند، میزان سرمایه اجتماعی آنان نیز تقویت می­شود. رابطه استفاده از تلویزیون و سرمایه اجتماعی نیز نشانگر آن است که محتوای برنامه­های تلویزیون در جهت تقویت سرمایه اجتماعی مدیران مدارس منطقه 2 تهران است.

به طور کلی، دیدگاه صاحب­نظران و اندیشمندان را می­توان در خصوص اثرات و تبعات ناشی از اینترنت به ­طور عام و تاثیرات رفتاری آن به طورخاص، به سه دسته تقسیم­کرد: دسته اول، دیدگاه آن­ها به جبرگرایی معروف است. دسته دوم، که دیدگاه آن­ها به اراده­گرایی معروف است و بالاخره دسته سوم، که دیدگاه آن­ها به تکنورئالیسم معروف است. هر سه دیدگاه به طور ضمنی و آشکار اثر رسانه­ها بر سرمایه اجتماعی را قبول دارند.

فرضیه دوم این تحقیق نشان داد که بین میزان استفاده از رسانه­ها و اعتماد اجتماعی (یکی از ابعاد سرمایه اجتماعی) در بین مدیران مدارس منطقه 2 تهران رابطه معنی­داری وجود دارد. با توجه به این­که ضریب همبستگی چند­متغیره(519/0-­=r­) بود تاثیر استفاده از سه رسانه مورد نظر بر اعتماد اجتماعی از نظر آماری معنی­دار بود. استفاده بیشتر از دو رسانه تلویزیون و اینترنت به ترتیب بیشترین نقش را در تبیین سرمایه اجتماعی مدیران مدارس را در جهت معکوس و استفاده بیشتر از برنامه­های تلفن ­همراه در جهت همسو ایفا می­کنند، این یافته با اعتقاد برخی از اندیشمندان و محققان­ که معتقدند پیدایش و گسترش رسانه­های همگانی موجب کاهش گستره اعتماد شده است(کلمن، 1377: 294)، هماهنگ و با سایر دیدگاه­ها از جمله نظر گیدنز در این مورد که رسانه می­تواند با ایجاداعتماد، زمینه لازم برای قبول ارزش­های اجتماعی را فراهمسازد­(گیدنز، 1384: 112) ناهم­سو است.

فرضیه سوم درمورد وجود رابطه بین بُعد مشارکت در اجتماع محلی، سرمایه اجتماعی و میزان استفاده مدیران از رسانه­ها بود. در این آزمون نیز فرضیه اصلی تایید شد. نتایج آشکار می­کند که میزان مشارکت در اجتماع محلی بر اساس میزان استفاده مدیران از سه رسانه تلویزیون، برنامه­های تلفن­ همراه و اینترنت در جهت مثبت قابل تبیین است. ضریب همبستگی چند ­متغیره که برابر (483/0=r) است، نشان­دهنده اهمیت نسبی استفاده از سه رسانه مورد مطالعه در تبیین مشارکت در اجتماع محلی مدیران مدارس منطقه 2 تهران است، به ترتیب آشکار می­شود که استفاده بیشتر مدیران مدارس از رسانه­ها (تلویزیون، برنامه­های تلفن ­همراه و اینترنت) از نقطه نظرهای گوناگون، مخصوصاً با در نظر گرفتن زمینه­های شغلی و توجه به امر مهم آموزش و پرورش موجب می­شود که همگرایی و تقویت ارتباطات در مقیاس کوچک­تر محلی از نظر جغرافیایی و نیز شرایط محیطی را به­دنبال داشته باشد. دلیل اصلی وجود تفاوت تاثیر استفاده از رسانه­ها بر اعتماد اجتماعی و مشارکت دراجتماع محلی، در این زمینه باید جستجو نمود. این یافته با یافته­های فرایس و ایکان از دانشگاه دیتون(2010) که بر نقش تعیین­ کننده اینترنت در این زمینه تاکید می­کنند، همسو است.

فرضیه چهارم این تحقیق نشان داد که میزان استفاده مدیران از سه نوع از رسانه­ها به میزان زیادی  مشارکت گروهی در بین مدیران مدارس منطقه 2 تهران را تبیین می­کنند. با توجه به (482/0=r­) می­توان نتیجه گرفت که به میزان افزایش استفاده مدیران مدارس از رسانه­ها، مشارکت گروهی در بین آنان تغییر می­کند، بنا­براین ارتباط ناهمسو و معنی­داری بین این سه متغیر و مشارکت گروهی مدیران وجود دارد. این نتیجه به­ دست آمده که با نتایج برخی از تحقیق­ها از جمله مهرداد(1380)، کلهر­(1378) و کاپلان­(2005) که نشان دادند استفاده بیشتر از تلویزیون می­تواند افکار جمعی را تحت­تاثیر قرار داده و روابط اجتماعی را ضعیف­تر سازد، هماهنگی داشته و با توجه به جامعه آماری مورد مطالعه و شرایط سنی و شغلی آنان به نوعی منحصر به فرد است.

فرضیه پنجم این تحقیق نشان داد که میزان استفاده مدیران از سه نوع از رسانه­ها به میزان زیادی  روابط در شبکه­های اجتماعی در بین مدیران مدارس منطقه 2 تهران را تبیین می­کنند. با توجه به (23/0=r­) می­توان نتیجه گرفت که به میزان افزایش استفاده از رسانه­ها، روابط در شبکه­های اجتماعی در بین آنان تغییر می­کند، بنابراین ارتباط ناهمسو و معنی­داری بین این سه متغیر تبیین ­کننده و روابط در شبکه­های اجتماعی مدیران وجود دارد. این نتیجه به­ دست آمده ضمن این که با نتایج برخی از تحقیق­ها ازجمله مهرداد(1380)، کلهر­(1378) و کاپلان­(2005) که نشان­دادند استفاده بیشتر ازتلویزیون می­تواند افکار جمعی را تحت­تاثیر قرار داده و روابط اجتماعی را ضعیف­تر سازد هماهنگی دارد و باتوجه به جامعه آماری مورد مطالعه و شرایط سنی و شغلی آنان به نوعی منحصر به فرد است.

براساس نتیجه­های این تحقیق، معلوم می­شود که وضعیت استفاده از رسانه­های ارتباطی در مدارس منطقه 2 تهران درمقایسه با تحقیقات گذشته­که برروی چالش­های آن­ها متمرکز شده و رویکرد آسیب­- شناختی درمورد تلاش­های کاربرد رسانه­ها داشتند بهتر است اما این مطالعه نمایان  می­سازدکه استفاده از رسانه­ها می­تواند  نسبت به برخی دیگر از فعالیت­های سنتی، مفید و ممکن باشد. به طور کلی، روابط پیش­بینی درمورد تاثیر استفاده از رسانه­ها در سرمایه اجتماعی مدیران درچارچوب مدل بسط همبستگی حمایت قرار می­گیرد و باتوجه به یافته­های آماری این نتیجه حاصل شد که استفاده از رسانه­ها در ایجاد رشد و توسعه دو متغیر سرمایه اجتماعی و زیر مقیاس مشارکت در اجتماع محلی به مدیران کمک می­کند تا آن­ها بتوانند به موفقیت­های بیشتری نائل شوند. این یافته با نظرات کلارک(­Clark, 1993) و نامکا[12]  درمورد اعتقاد به اهمیت رسانه­ها، مطابقت دارد(Namka, 1997). با توجه به بسیاری از مطالعات همسو با آن­ها، از جمله تحقیقات هدر[13] ­، الن[14] ، وارتلا[15]­ و دانیل اندرسون[16]  (Fligstein, 2001)، تجزیه و تحلیل داده­ها نشان داده است­که، همبستگی معکوس و معنی­داری بین استفاده از سه رسانه­ و سه دسته زیر مقیاس سرمایه اجتماعی مدیران وجود دارد. نکته قابل توجه و تامل این ­که استفاده از رسانه­ها مخصوصاً با متغیر روابط در شبکه­های اجتماعی­ که شامل طیف وسیعی از رابطه­های اجتماعی بوده و بیش از بقیه رابطه­ها برای مدیران­لازم است، ارتباطی معکوس دارد و به عبارت دیگر استفاده از برنامه­های تلفن ­همراه و اینترنت موجب انزوای اجتماعی آنان هم در فضای واقعی و هم در فضای مجازی می­شود. هم­چنین کاربرد رسانه­های مختلف با جنبه­های مختلف سرمایه اجتماعی مدیران ارتباط دارد. این مطالعه هم­چنین نشان داد که سطح بالاتری از استفاده از رسانه (اینترنت) را با کاهش مشارکت گروهی (رابطه­های اجتماعی) و اعتماد اجتماعی همراه است. بنابراین استفاده بی­رویه از این وسیله نوین ارتباطی موجب کاهش بی­رویه رفتارهای جمعی و اجتماعی می­شود و این امر به نوبه خود، کمترین آسیب اینترنت بر اعضای جامعه است. هم­چنین برنامه­های تلفن­ همراه برای کسانی که مهارت­های ارتباطی خود را محدود به روابطه­های محلی می­کنند، بسیار مفید است.          

این یافته­ها همسو با همانند بسیاری ازمطالعات، از قبیل "جیمز" مهارت­های انسانی همواره تحت تاثیر عدم آگاهی از ماهیت و مزیت استفاده از رسانه­ها بوده است(James, 2002). استفاده از رسانه­ها می­تواند به نوبه خود تبعات منفی نیز به دنبال داشته باشد. بنابراین، نهادهایی چون خانواده و مدارس می­توانند خدمات استفاده از رسانه­های بهینه به همه اقشار جامعه، به ­ویژه برای مدیران ارائه دهند که متضمن اطمینان از مشارکت بیشتر در فعالیت­های آموزشی برای دست­یابی آنان به توانایی­های لازم است، پس می­توان نتیجه­گیری کرد که استفاده از فن­آوری­های نوین ارتباطی برای تقویت و رشد سرمایه­های اجتماعی مدیران مفید و ضروری است. یافته­های این تحقیق در مورد اعتماد اجتماعی نشان می­دهد که کاربرد رسانه­ها مخصوصاً اینترنت و تلویزیون در بین مدیران مدارس، نقش مهمی در کاهش اعتماد اجتماعی و به همین ترتیب در تضعیف مشارکت گروهی آنان ایفا می­کند. این یافته­ها با آن­چه که گری(1997) در مورد پیامد­های استفاده از کامپیوتر و اینترنت و نیاز به استفاده از چنین فن­آوری­هایی دربر­داشت، همسو است.

بنابراین، بسیار مهم است که نهادهایی مانند مدرسه، خانواده و نهادهای فرهنگی می­توانند آغاز فرآیند توسعه حرفه­ای به سمت استفاده از فن­آوری­های نوین ارتباطی با آگاهی مردم، برنامه­های علمی، و آموزش برای استفاده از رسانه­های بهینه را طراحی و اجرا نمایند. برای رسیدن به این سیستم، قبل از اجرای آن، در دسترس بودن زیرساخت­های مناسب برای برنامه­های یادگیری رسانه­ای یک عامل مهم برای توسعه سرمایه اجتماعی است. بنابراین، در صورت وجود مدیرانی با سرمایه اجتماعی کافی و امکانات قابل اعتماد، عامل قابل توجهی برای اجرای موفقیت­آمیز رشد کودکان با کنترل هر­گونه عوامل و شرایطی است که قادر به کاهش توانایی­های آنان بوده و می­توانند به عنوان عامل بازدارنده از رشد آن­ها باشند.

مرور نتیجه­های مطالعه­هایی از این نوع نشان می­دهد که اثر استفاده از اینترنت در خارج از مدرسه بر سرمایه اجتماعی مدیران روشن نیست و اعتقاد بر این است که تحقیقات بیشتری لازم است. یافته­های مطالعه اخیر اشاره به روند قابل توجهی از نیاز به مطالعه­های بیشتر در این مورد است.

 

پیشنهادها و راهکارها

با درنظر گرفتن نتیجه­های به ­دست آمده، بهتر است تا به منظور پیشگیری از اثرات منفی احتمالی استفاده از رسانه­ها بر سه بعد سرمایه اجتماعی، در بین مدیران مدارس­، میزان استفاده آنان از رسانه­ها مورد توجه و به لحاظ علمی و محتوایی مورد کنترل قرار گیرد. استفاده و کمک گرفتن از راهنمایی­های متخصص­های روان­شناسی اجتماعی، جامعه­شناسی و متخصص­های رسانه­های جمعی از راه­های مطمئن رسیدن به این امر می­باشد، در این میان با توجه به ارتباط معنی­دار و مثبت عامل استفاده از تلفن ­همراه، می­توان یکی از راهکارهای اساسی را با توجه به این عامل به­ عنوان یک وسیله ارتباطی موثر و جایگزین اینترنت، حداقل در موارد ارتباط­های غیرتخصصی، بیان نمود. علاوه­بر آن، موارد دیگری به شرح زیر پیشنهاد می­شود:

1. توجه اساسی دستگاه­های مسئول به کیفیت و نیز کمیت و آموزش‏های اولیه و مفاهیم پایه لازم برای تقویت برنامه­های رسانه­ها به منظور ایجاد توانایی­های لازم برای مقابله با کاهش اثر رسانه­ها بر اعتماد اجتماعی، مشارکت گروهی و روابط درشبکه­های اجتماعی به ­ویژه مدیران­مدارس و دست­اندرکاران آموزش و پرورش در سطح مختلف سازمانی.  

2. بر اساس نتیجه­های به ­دست آمده، سرمایه اجتماعی مدیران مدارس و زیر­مقیاس مشارکت در اجتماع محلی، در مقایسه با دیگر زیر­مقیاس­ها بیشتر تحت­تاثیر همسو با استفاده از رسانه­ها هستند. لذا به منظور برطرف نمودن ابهام در زمینه­های مربوط به تفاوت­های جهت رابطه استفاده از رسانه­ها برابعاد سرمایه اجتماعی، می­توان از روش­های مختلف استفاده از رسانه­ها به منظور تقویت این دو متغیر سود برد، هم­چنین­لازم است روش­های مقابله با اثرات منفی استفاده از رسانه­ها برسایر ابعاد سرمایه اجتماعی را مورد بررسی اساسی قرار داد.

3. یکی دیگر از موضوعات پیشنهادی برای تحقیقات آینده، مطالعه روند تغییرات سرمایه اجتماعی درطول زمان در مدرسه و نزد مدیران است، به عبارت دیگر هدف این است­که سرمایه اجتماعی مدیران در بدو ورود به مدرسه و در طی زمان چه تغییری می­کند؟

4.لازم است که با در نظر گرفتن و وجود مجموعه­ای از متغیرها، مانند محتوای رسانه­ها، ارتباط منظم مدیران با گروه­ها و دوستان، سبک یادگیری خارج از مدرسه که با آن مرتبط است، بررسی­هایی به  عمل آید. این مطالعه و بررسی نیز بسیار جالب توجه خواهد بود که آیا مهارت­های مدیران مدارس مناطق دیگر و زمان­های دیگر با کنترل متغیرهایی مانند: فرآیند سازمانی، برنامه­های آموزشی و روابط آن­ها با دانش­آموزان و سایر گروه­های اجتماعی چگونه است تا از این طریق، تاثیر متغیرهای دیگر نیز بررسی شود. هم­چنین پیشنهاد می­شود که ارتباط مذکور در چهارچوب آسیب­شناسی نیز مطالعه شود تا بتوان افق­های روشن­تری از کاربرد فن­آوری­های نوین ارتباطی را در راستای تعلیم و تربیت بهتر در پیش رو داشت.

 

 

منابع

آزاد ارمکی، ت. (1377). تلویزیون در ایران. نامه‌ علوم اجتماعی. دوره‌ 14، شماره‌ 14.

پوتنام، ر. (1379). جامعه برخوردار، سرمایه اجتماعی و زندگی عمومی.

پورمحمدی، ع، ا. (1377). اعتماد به تلویزیون و عوامل موثر­. ﭘﺎﻳﺎﻥ­ﻧﺎﻣﻪ ﮐﺎﺭﺷﻨﺎﺳﻲ­ﺍﺭﺷﺪ، ﺩﺍﻧﺸﮑﺪﻩ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻭ ﻋﻠﻮﻡ ﺍﻧﺴﺎﻧﻲ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺷﻬﻴﺪ ﺑﻬﺸﺘﻲ.

تاجبخش، ک. (1384) سرمایه اجتماعی، اعتماد، دموکراسی و توسعه مترجم: ا، خاکباز و دیگری. تهران: نشر شیرازه.

جعفری­نیا. ر. (1389). رابطه استفاده از رسانه­های جمعی با سرمایه اجتماعی سرپرستان خانوار در شهر خورموج. رفاه اجتماعی. سال دهم، شماره 38، صص  169- 141.

حسین­پور، ج؛ و دیگری. (1390). بررسی رابطه میزان مصرف رسانه­ها و میزان سرمایه اجتماعی شهروندان تهرانی. مجله برنامه­ریزی رفاه و توسعه اجتماعی. شماره 6­، صص 174-129.

رسولی، م، ر؛ و دیگری. (1390). بررسی نقش رسانه­های جمعی در شکل­گیری سرمایه اجتماعی در بین شهروندان شهر یزد.‎ فرهنگ ارتباطات. دوره 1(1)، صص 94 -61­.

رضائیان، ع. (1383). عصر سرمایه انسانی و اجتماعی. فصلنامه پیام مدیریت. شماره 11 و 12.

رفیع پور، ف. (­1378). آناتومی جامعه (مقدمه­ای بر جامعه­شناسی کاربردی). تهران: شرکت سهامی انتشار. چاپ اول.

رنجبر، ا؛ و همکاران. (1391). سنجش سرمایه اجتماعی در بین اعضای تعاونی­های تولید کشاورزی استان مرکزی.  فصلنامه تعاون و کشاورزی. سال اول، شماره 1، صص 17-1.

روح­الامینی، م. (1374). بررسی نقش و تحولات سرمایه اجتماعی جامعه ایران­. فصلنامه راهبرد فرهنگ. 9(35)، صص 92-69.‎

شارع پور، م. (1380). فرسایش سرمایه اجتماعی و پیامد­های آن. نامه انجمن جامعه­شناسی.تهران: نشر کلمه.

شارع­پور، م؛ و همکاران. (1384). رابطه سرمایه فرهنگی با هویت اجتماعی جوانان، (مطالعه موردی شهر تهران). نامه علوم اجتماعی.

صدری، ع؛ و دیگری. (1387). ارزش­های حاکم بر جامعه ایرانی. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک. چاپ اول.

علاقه­بند، مهدی. (1384). درآمدی بر سرمایه اجتماعی. مجله اینترنتی فصل نو. دوره 5­، شماره 8.

فوکویاما، ف. (1379). پایان نظم. ترجمه: غ، توسلی. تهران: جامعه ایرانیان.  

فیلد، ج. (1385). سرمایه اجتماعی. ترجمـه: ج، متقـی. تهـران: انتـشارات موسسه پژوهش تامین.

کلمن، ج. (1377).  بنیادهای نظریه اجتماعی. ترجمه: م، صبوری. تهران: انتشارات نشر نی. چاپ اول.

کلهر، س. (1378). میزان اعتماد مردم به بخش خبری رسانه­ها. وزارت ارشاد.

مک‎کوایل، د. (1385). درآمدی بر نظریه ارتباطات جمعی. ترجمه: پ، اجلالی. تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‎ها.

مهرداد، ﻫ. (­1380­). مقدمه­ای بر نظریات و مفاهیم ارتباط جمعی. تهران: انتشارات فاران.

نیکو، ‌‌م؛ و همکاران. (1376). شناخت مخاطب با رویکرد استفاده و رضامندی. ‌‌تهران: اداره کل هماهنگی پژوهش‌های برنامه‌ای معاونت سیما.

ویندال، ‌‌س؛ و همکاران. (1376). کاربرد نظریه‌های ارتباطات. ‌‌ترجمه: ع، دهقان. ‌‌مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.

Baran, S. & Davis, D. (2011). Mass communication theory. Foundations, ferment, and future. Cengage Learning.

Caplan, S. E. (2005). A Social Skill Account of Problematic Internet Use.
Journal
of Communication. 55.

Evans, W. R. & C. M. Carson. (2005). "A social capital explanation of the relationship between–functional diversity and group performance." Team Performance Management 11(7/8), P.p: 302-315.

Fligstein, N. (2001). Social Skill and the Theory of Fields. University of California Berkeley, Ca. 94720. U.S.A.

Fries, P. (2010). Complementarily In Health Information Media Usage By College Students. An Application of Media Complementarily Theory In The Context of Health Information, University of Dayton and Ohio LINK. P.p: 1-74.

Gary, S. (1997). Training teachers, faculty members, and staff. In B. H. Khan (Ed.), Web based. instruction.  Englewood Cliffs, NJ: Educational Technology Publications.

Halpren, D. (2005). Social Capital. polity press.

Heather, L. & etal. (2008). Media and Young Children’s Learning.  The future of children. V. 18, No. 1.

James, B. T. (2002). When The Brain Can't Hear: NY, Atria Books.

Koka, B. R. & Prescott, J. E. (2002). "Strategic alliance as social capital: a multidimentional view". Strategic Management Journal. V. 23, P.p: 795-816.

MacQuail, D. (1994). Mass communication theory. London: sage LTD, third edition.

McGrath, R. J. & W. L. Sparks. (2005). "The Importance of Building Social Capital." Quality Progress.  38(2), P.p: 45-49.

Morgan, M. & etal. (1997). VCRs and the effects of television. New diversity or more of the same. Social and cultural aspects of VCR use. P.p: 107-123.

Namka, L. (1997). Social skills and Positive Mental Health. Retrieved on August 14th 2006 from http://members.aol.com/AngriesOut/ teach4. htm.

Putnam, R. D. (1993). Making democracy work. Civic traditions in modern Italy. Princeton, NJ.  Princeton University Press.

Wood, J. (2000). Communication Theories in Action, Boston. Wadsworth Publishing.

 

 



[1]. گروه جامعه­شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز- ایران.

2. گروه علوم تربیتی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شبستر- ایران (نویسنده مسئول).               E- mail:majid_zorofi@yahoo.com

[3]. Halpern

[4]. Moran

[5]. Evans W.R and Carson C.M

[6].McGrath and Spark

[7].Morgan

[8]. Shanahan

[9].Burm & Ran

[10]­. Bandora

[11]. Rock

[12]. Namka

[13]. Heather

[14]. Ellin

[15]. Wartella

[16]. Anderson

آزاد ارمکی، ت. (1377). تلویزیون در ایران. نامه‌ علوم اجتماعی. دوره‌ 14، شماره‌ 14.

پوتنام، ر. (1379). جامعه برخوردار، سرمایه اجتماعی و زندگی عمومی.

پورمحمدی، ع، ا. (1377). اعتماد به تلویزیون و عوامل موثر­. ﭘﺎﻳﺎﻥ­ﻧﺎﻣﻪ ﮐﺎﺭﺷﻨﺎﺳﻲ­ﺍﺭﺷﺪ، ﺩﺍﻧﺸﮑﺪﻩ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻭ ﻋﻠﻮﻡ ﺍﻧﺴﺎﻧﻲ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺷﻬﻴﺪ ﺑﻬﺸﺘﻲ.

تاجبخش، ک. (1384) سرمایه اجتماعی، اعتماد، دموکراسی و توسعه مترجم: ا، خاکباز و دیگری. تهران: نشر شیرازه.

جعفری­نیا. ر. (1389). رابطه استفاده از رسانه­های جمعی با سرمایه اجتماعی سرپرستان خانوار در شهر خورموج. رفاه اجتماعی. سال دهم، شماره 38، صص  169- 141.

حسین­پور، ج؛ و دیگری. (1390). بررسی رابطه میزان مصرف رسانه­ها و میزان سرمایه اجتماعی شهروندان تهرانی. مجله برنامه­ریزی رفاه و توسعه اجتماعی. شماره 6­، صص 174-129.

رسولی، م، ر؛ و دیگری. (1390). بررسی نقش رسانه­های جمعی در شکل­گیری سرمایه اجتماعی در بین شهروندان شهر یزد.‎ فرهنگ ارتباطات. دوره 1(1)، صص 94 -61­.

رضائیان، ع. (1383). عصر سرمایه انسانی و اجتماعی. فصلنامه پیام مدیریت. شماره 11 و 12.

رفیع پور، ف. (­1378). آناتومی جامعه (مقدمه­ای بر جامعه­شناسی کاربردی). تهران: شرکت سهامی انتشار. چاپ اول.

رنجبر، ا؛ و همکاران. (1391). سنجش سرمایه اجتماعی در بین اعضای تعاونی­های تولید کشاورزی استان مرکزی.  فصلنامه تعاون و کشاورزی. سال اول، شماره 1، صص 17-1.

روح­الامینی، م. (1374). بررسی نقش و تحولات سرمایه اجتماعی جامعه ایران­. فصلنامه راهبرد فرهنگ. 9(35)، صص 92-69.‎

شارع پور، م. (1380). فرسایش سرمایه اجتماعی و پیامد­های آن. نامه انجمن جامعه­شناسی.تهران: نشر کلمه.

شارع­پور، م؛ و همکاران. (1384). رابطه سرمایه فرهنگی با هویت اجتماعی جوانان، (مطالعه موردی شهر تهران). نامه علوم اجتماعی.

صدری، ع؛ و دیگری. (1387). ارزش­های حاکم بر جامعه ایرانی. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک. چاپ اول.

علاقه­بند، مهدی. (1384). درآمدی بر سرمایه اجتماعی. مجله اینترنتی فصل نو. دوره 5­، شماره 8.

فوکویاما، ف. (1379). پایان نظم. ترجمه: غ، توسلی. تهران: جامعه ایرانیان.  

فیلد، ج. (1385). سرمایه اجتماعی. ترجمـه: ج، متقـی. تهـران: انتـشارات موسسه پژوهش تامین.

کلمن، ج. (1377).  بنیادهای نظریه اجتماعی. ترجمه: م، صبوری. تهران: انتشارات نشر نی. چاپ اول.

کلهر، س. (1378). میزان اعتماد مردم به بخش خبری رسانه­ها. وزارت ارشاد.

مک‎کوایل، د. (1385). درآمدی بر نظریه ارتباطات جمعی. ترجمه: پ، اجلالی. تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‎ها.

مهرداد، ﻫ. (­1380­). مقدمه­ای بر نظریات و مفاهیم ارتباط جمعی. تهران: انتشارات فاران.

نیکو، ‌‌م؛ و همکاران. (1376). شناخت مخاطب با رویکرد استفاده و رضامندی. ‌‌تهران: اداره کل هماهنگی پژوهش‌های برنامه‌ای معاونت سیما.

ویندال، ‌‌س؛ و همکاران. (1376). کاربرد نظریه‌های ارتباطات. ‌‌ترجمه: ع، دهقان. ‌‌مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.

Baran, S. & Davis, D. (2011). Mass communication theory. Foundations, ferment, and future. Cengage Learning.

Caplan, S. E. (2005). A Social Skill Account of Problematic Internet Use.
Journal of Communication
. 55.

Evans, W. R. & C. M. Carson. (2005). "A social capital explanation of the relationship between–functional diversity and group performance." Team Performance Management 11(7/8), P.p: 302-315.

Fligstein, N. (2001). Social Skill and the Theory of Fields. University of California Berkeley, Ca. 94720. U.S.A.

Fries, P. (2010). Complementarily In Health Information Media Usage By College Students. An Application of Media Complementarily Theory In The Context of Health Information, University of Dayton and Ohio LINK. P.p: 1-74.

Gary, S. (1997). Training teachers, faculty members, and staff. In B. H. Khan (Ed.), Web based. instruction.  Englewood Cliffs, NJ: Educational Technology Publications.

Halpren, D. (2005). Social Capital. polity press.

Heather, L. & etal. (2008). Media and Young Children’s Learning.  The future of children. V. 18, No. 1.

James, B. T. (2002). When The Brain Can't Hear: NY, Atria Books.

Koka, B. R. & Prescott, J. E. (2002). "Strategic alliance as social capital: a multidimentional view". Strategic Management Journal. V. 23, P.p: 795-816.

MacQuail, D. (1994). Mass communication theory. London: sage LTD, third edition.

McGrath, R. J. & W. L. Sparks. (2005). "The Importance of Building Social Capital." Quality Progress.  38(2), P.p: 45-49.

Morgan, M. & etal. (1997). VCRs and the effects of television. New diversity or more of the same. Social and cultural aspects of VCR use. P.p: 107-123.

Namka, L. (1997). Social skills and Positive Mental Health. Retrieved on August 14th 2006 from http://members.aol.com/AngriesOut/ teach4. htm.

Putnam, R. D. (1993). Making democracy work. Civic traditions in modern Italy. Princeton, NJ.  Princeton University Press.

Wood, J. (2000). Communication Theories in Action, Boston. Wadsworth Publishing.