بررسی رابطه بین بیگانگی اجتماعی‌، فقر اقتصادی و اعتقادات دینی با امید به آینده دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی‌ارشد جامعه‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز – ایران.

2 استادیار گروه جامعه‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز- ایران (نویسنده مسئول).

چکیده

هدف این پژوهش تعیین رابطه بین بیگانگی اجتماعی، فقر اقتصادی­ و اعتقادات دینیبا امید به آینده دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند درسال 95-1394 بود. این پژوهش از نظر هدف کاربردی، از منظر روش اجرای پژوهش­، پیمایش و از نظر جمع­آوری داده­ها میدانی می­باشد. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند است که 5800 تن می‌باشد. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران 360 مورد برآورد گردید که اعضای آن به صورت تصادف طبقه­ای انتخاب شدند. برای گردآوری داده­ها از پرسشنامه امید میلر (MHS) و پرسشنامه محقق ساخته استفاده گردید که دارای روایی و پایایی قابل­قبول بودند. نتایج پژوهش حاکی از ارتباط منفی بیگانگی اجتماعی و فقر اقتصادی با میزان امید به آینده دانشجویان بود، درمورد اعتقادات دینی، ارتباط مستقیم و معنی­داری بین دو متغیر مشاهده شد، هم­-­ چنین نتایج آزمون تی استیودنت و تحلیل واریانس یک­ طرفه نشان داد، امید به آینده دانشجویان بر­حسب جنسیت و مقطع تحصیلی معنی‌دار نمی­باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The examination of the relationship between social alienation, economic poverty and beliefs with hope for the future in Students of Islamic Azad University of Marand

نویسندگان [English]

  • Amir Ali Amirhkannejad 1
  • Samad Sabagh 2
چکیده [English]

The purpose of this study is to examine the relationship between social alienation, economic poverty and beliefs with hope for the future in Students of Islamic Azad University of Marand in 2015-2016 academic years. The purpose of this study is Practical, the method of the study is descriptive and from data collection perspective is Fieldwork. The study population consisted of all Marand Islamic Azad University students who were 5800subjects.The sample size was 360 that was estimated using Cochran formula and were selected by stratified cluster sampling method. For datacollectiontwoquestionnaireswere used: Miller Hope Questionnaire (MHS)and researcher-made questionnaire with the acceptable reliability and validity. For statistical analysis descriptive and inferential statistics, correlation coefficient and Student T test were used.  Results show that, hope for the future has negative relationship with social alienation and economic poverty, and has a positive relationshipwith beliefs. Also One-way analysis of variance shows that, the impact of gender and educational level variables is not meaningful on the students hope for the future.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hope for the future
  • economic poverty
  • social alienation
  • beliefs
  • gender
  • educational level

 

«مطالعات جامعه‌شناسی»

سال هفتم، شماره بیست و ششم، بهار 1394

ص ص 19-7

 

 

 

 

 

بررسی رابطه بین بیگانگی اجتماعی­، فقر اقتصادی و اعتقادات دینی
با امید به آینده دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند

امیرعلی امیر‌خان‌نژاد[1]

دکتر صمد صباغ[2]

تاریخ دریافت مقاله:2/2/1395

تاریخ پذیرش نهایی مقاله:23/5/1395

چکیده

هدف این پژوهش تعیین رابطه بین بیگانگی اجتماعی، فقر اقتصادی­ و اعتقادات دینیبا امید به آینده دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند درسال 95-1394 بود. این پژوهش از نظر هدف کاربردی، از منظر روش اجرای پژوهش­، پیمایش و از نظر جمع­آوری داده­ها میدانی می­باشد. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند است که 5800 تن می‌باشد. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران 360 مورد برآورد گردید که اعضای آن به صورت تصادف طبقه­ای انتخاب شدند. برای گردآوری داده­ها از پرسشنامه امید میلر (MHS) و پرسشنامه محقق ساخته استفاده گردید که دارای روایی و پایایی قابل­قبول بودند. نتایج پژوهش حاکی از ارتباط منفی بیگانگی اجتماعی و فقر اقتصادی با میزان امید به آینده دانشجویان بود، درمورد اعتقادات دینی، ارتباط مستقیم و معنی­داری بین دو متغیر مشاهده شد، هم­-­ چنین نتایج آزمون تی استیودنت و تحلیل واریانس یک­ طرفه نشان داد، امید به آینده دانشجویان بر­حسب جنسیت و مقطع تحصیلی معنی‌دار نمی­باشد.

واژگان کلیدی:امید به آینده، بیگانگی اجتماعی­، فقر اقتصادی و اعتقادات دینی.

 

مقدمه

درجامعه‌شنا­سی گرایشی به طور خاص تحت عنوان گرایش جامعه‌شناسی امید وجود نداشته است­، همان­ طور که گرایشی تحت عنوان جامعه‌شناسی ترس هم وجود نداشته است؛ اما جامعه‌شناسان از قدیم و به طور خاص در دوره جدید بیشتر، درمورد امید و ترس، امیدواری و ناامیدی و ترس و اضطراب اجتماعی بحث‌های متعددی داشته‌اند؛ زیرا فرض اصلی جامعه‌شناسان در جامعه جدید، به رسمیت شناختن رابطه بین امید و امیدواری و سلامت اجتماعی است. به عبارتی هر چه که افراد جامعه نسبت به زندگی و جامعه خود امیدوارتر باشند، میزان مشارکت آن‌ها درساختن جامعه بیشتر خواهد بود، به خصوص درمیان قشر دانشجو که آینده‌ی کشور به دست آن‌ها رقم خواهد خورد، در مقابل به میزانی که افراد نسبت به زندگی و نظام اجتماعی و سیاسی ناامید باشند، میزان مشارکت کمتری در ساختن جامعه خواهند داشت و همین افراد نیرویی در تخریب جامعه و زندگی خواهند بود. افراد در این فضای فکری و فرهنگی معترض و لجوج و خودبین و انزواطلب شکل‌گرفته و نظام اجتماعی در معرض فروپاشی قرار می‌گیرد(ارجمند­نیا، 1391). به قول چامسکی اگر تصورکنیم که هیچ امیدی وجود ندارد، ضمانت کرده‌ایم که هیچ امیدی نخواهد بود اما اگر تصور کنیم که فرصت‌هایی برای تغییر هست این امکان وجود دارد که بتوانیم در ساختن دنیایی بهتر مشارکت کنیم. بک[3] از ناامیدی به عنوان علامت هسته‌ای افسردگی یادکرده، یادآور می‌شود که این ناامیدی هم فلج‌ کننده اراده است و هم باعث تحمل‌ناپذیر شدن و میل به گریز از یک موقعیت می‌گردد. امروزه بررسی‌هایی بر رویدادهای منفی مانند بیکاری، ازدست دادن اعتقاد، بیماری، فقر و غیره که امکان دارد در پیشرفت ناامیدی نقش داشته باشند، متمرکز شده‌اند. برنارد و همکاران[4]­ (2002) بر این باورند که محیط دانشگاه با گسترش مشکلات یا فشارهای روانی، ممکن است در بالا رفتن ناامیدی در میان دانشجویان نقش داشته باشند. از این رو پیش‌بینی می‌شود که دانشجویان امروزی تنش بیشتری را نسبت به دانشجویان سال‌های گذشته گزارش کنند­(­کوپلیک[5]  و دیگری، 1986). در ارتباط با نقش جوان در امر امیدواری ذکر این نکته مهم است که فردی که در عنفوان جوانی قرار دارد، به جهت مکانیزم‌های فیزیولوژیکی و روان­شناختی حاکم بر نظام درونی خود، بیش از هر زمان دیگری آمادگی طراحی برای آینده را داراست چرا که هم از توان­مندی‌های جسمانی و فیزیولوژیکی متناسب برخوردار است و هم قدرت تحلیل و انرژی روانی و ذهنی مورد نیاز برای هدف­گزینی و برنامه‌ریزی برای آینده را دارا می‌باشد، از این رو، از یک جوان دانشجو انتظار می­رود هم برای خود و آینده خود برنامه‌ریزی کرده و هم برای دستیابی به اهداف اجتماعی تلاش کند. بدون شک اگر جوان، این دوران مفید، موثر و تاثیرگذار را با کم دقتی از دست بدهد، دچار خسرانی جبران­ناپذیر می‌گردد. جامعه نیز از او انتظار دارد که باهمتی عالی و امیدی روشن نسبت به آینده برای ارتقاء سطح رفاه جامعه نیز بکوشد. وضعیت امید به آینده، پیامدهای مختلفی برای افراد در پی دارد که در بالاترین سطح آثار خود را قالب پیشرفت یا رکود و توقف جامعه نشان می‌دهد­(قریشی، 1388). با توجه به این­که دانشجویان جزء سرمایه‌های انسانی آموزش‌دیده بوده، آینده جامعه در دست آن‌هاست، میزان امیدواری و ناامیدی آن‌ها برای پیشرفت و توسعه جامعه بسیار اهمیت دارد. امید به آینده، یکی از متغیرهای تاثیرگذار بر کیفیت زندگی و شادابی افراد جامعه و به­ویژه نسل جوان است. وقتی امید به آینده در ارتباط با قشر دانشجو به عنوان آینده‌سازان جامعه مطرح می‌شود، اهمیت آن دو چندان می‌شود؛ زیرا باید عواملی را که در امیدواری دانشجویان به آینده می‌تواند تاثیرگذار باشد شناسایی و در جهت ارتقاء آن‌ها کوشید؛ بنابراین با لحاظ اهمیتی که برای امیدواری بیان شد، این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش‌هاست که آیا واقعاً امید و انگیزه افراد برای فعالیت و پیشبرد امور خود و جامعه آن‌ها امری است فردی­که تنها در ویژگی‌های روانی و شخصیتی افراد ریشه دارد یا فرهنگ و شرایط اجتماعی و مادی هم بر آن موثر است؟ عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی چه تاثیری بر احساس امیدواری یا ناامیدی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرند دارد؟

 

اهداف پژوهش

اهداف کلی

1. تعیین رابطه‌ بین امید به آینده و بیگانگی اجتماعی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامیمرند.

2. تعیین رابطه‌ بین امید به آینده و تعلق به ارزش­های دینی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند.

3. تعیین رابطه‌ بین امید به آینده و فقر اقتصادی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند.

 

اهداف جزئی

1. تعیین تفاوت میزان امید به آینده دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند بر­حسب جنسیت.

2. تعیین تفاوت میزان امید به آینده دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند بر­حسب مقطع تحصیلی.

 

مبانی نظری امید به آینده

امید در فارسی به معنای «آرزو، انتظار برای چیزهای خوب، توقع و چشم نیکی ازمردم و از هر چیزی داشتن»­(دهخدا، 1342) است. امید معادل فارسی واژه «رجا» در عربی و «Hope» در انگلیسی بوده و حالتی نفسانی است که فرد امیدوار را به تلاش جدی واداشته و در آن انسان به اموری که انتظارش را دارد، دل‌بستگی پیدا نموده است. امید در انتظار چیزی بودن است، در فرهنگ فارسی معمولاً امید و آرزو در کنار یکدیگر به کار می‌روند؛ اما در زبان عربی به صورت جداگانه با عنوان­های «رجا» و «امل» استعمال می­شوند. با یک تحلیل می­توان گفت که در هر امیدواری، آرزو وجود دارد، ولی هر آرزویی امید و امیدواری نیست­(مردانی نوکنده، 1390). امید عبارت است از: تمایلی که با انتظار وقوع مثبت همراه است و یا به عبارت دیگر ارزیابی مثبت از آن­چه که فرد متمایل است و می­خواهد که به وقوع بپیوندد­(هزارجریبی و دیگری، 1388). امید توانایی باور داشتن به احساسی بهتر در آینده است و با نیروی نافذ خود موجب تحریک فرد در جهت کسب تجارب نو شده، وی را به تلاش و کوشش واداشته و به سطح بالایی از عملکردهای روانی و رفتاری نزدیک می­گرداند. امید یکی از نشانه­های سلامت روان می­باشد (ارجمندنیا و دیگران، 1391). از منظر روان­شناسی، امید نشانگر ادراک افراد در رابطه با توانایی­های­شان در رسیدن به هدف، گسترش راهبردهای دست‌یابی به هدف و حفظ انگیختگی تا رسیدن به هدف می­باشد. جون و نیکولای کوک[6] ­(1998) امید را باهفت مولفه مشخص می­کنندکه شامل: کنارآیی، اقدام، شادی، اجرا، ارتباط، خلق و جمع­گرایی می­باشد­(قریشی، 1388)، درحقیقت هدف امید این است­که زندگی پربارتر بوده و ازبیزاری و ملال دایمی به دور باشد؛ اما چنان­چه حالتی انفعالی یا کنش­پذیر (ببینیم چه می‌شود) به انسان دست دهد، چنین کیفیتی امید نیست. حقیقت این است­ که در چنین صورتی امید به پوششی برای وادادن یا یک ایدئولوژی محض تبدیل می­شود. امید واژه­ای پارادوکسیکال و متناقض‌نما است. امید نه انتظاری منفعلانه است و نه نیرویی غیرواقع­بینانه از اتفاقاتی که امکان رخداد آن‌ها وجود ندارد. امید هم­چون ببر نیم­خیزی است که زمانی که لحظه پریدنش فرارسد، خواهد جهید. امیدوار بودن بدین معنی است که فرد در هر لحظه آماده و منتظر چیزی باشد که هنوز متولد نشده و در صورت عدم پیدایش آن در طول زندگی، هم­چنان نومید و سرخورده نشود. کسانی که امیدشان ضعیف است به تن­پروری روی آورده یا به خشونت می­پردازند؛ اما افراد امیدوار، نشانه­های زندگی تازه را می­نگرند، آن را گرامی می­دارند و هر لحظه آماده­اند تا به تولد آن چه آماده زایش است، یاری رسانند­(فرام[7] ، 1968). از مجموع آن­چه گفته شد امید انتظار آینده‌ای روشن است که فرد را به تلاش مفید و سازنده درجهت نیل به اهداف وا داشته و با واقع‌بینی همراه است. امید و امیدواری محرک فرد به سوی فعالیت‌های پرثمر و مثبت است و تفاوتی بنیادین با آرزوهای واهی و غیر واقع‌بینانه دارد، از این ‌رو فرد امیدوار کسی است که اولاً، میل و شوق و خواسته‌ای در وی وجود داشته و ثانیاً، دست یافتن به آن خواسته را هم غیر ممکن نداند و حدی از اطمینان را در دست‌یابی به خواسته‌اش داشته باشد، در این صورت فرد برای پیشبرد امور خود به فعالیت و جوش و خروش برخاسته و از حالت انفعال بیرون می‌آید، برعکس، اگر به هر دلیلی فردی به چنان درجه‌ای از بی‌میلی برسد که از هیچ خواسته‌ای برخوردار نبوده یا شرایط را چنان ببیند که نتواند امکانی برای تامین خواسته‌اش یا تغییر شرایط تصور کند، طبیعی است که انگیزه‌ای برای حرکت و فعالیت در خود نخواهد دید و نمی‌توان از او انتظار پویایی و تحرک داشت. جامعه‌ای هم­که چنین وضعیتی درآن غالب شود، تبدیل به جامعه‌ای ناامید، ایستا، بی‌تحرک و ساکن خواهد شد­(توکلی، 1389).

در روان‌شناسی نیز امید چنین تعریف‌شده امید سازه­ای است که دو مولفه دارد: 1. توانایی طراحی گذرگاه­هایی به سوی هدف­های مطلوب به رغم موانع موجود 2. انگیزه برای استفاده از این گذرگاه­ها، در توضیح آن آمده: «امید به هدف­هایی تعلق می­گیردکه با داشتن موانع چالش­انگیز ولی نه برطرف نشدنی احتمال دست­یابی به آن‌ها در میان­مدت وجود داشته باشد.»(کار، 1385). با توجه به تعاریفی که برای امید آمده می‌توان گفت: حالت انتظار و فراهم کردن مقدمات و ازبین بردن موانع، شرط امید و امیدواری است، بنابراین اگر مورد انتظار از امور محال و یا دور از دسترس باشد یا حالت انتظار وجود نداشته و فرد به آن­چه پیش خواهد آمد یقین داشته باشد، هیچ یک یا برخی از اسباب و علل به وجود آمدنِ (مورد انتظار) را فراهم نکند، تحت عنوان امید و امیدوار قرار نمی‌گیرد.

امید با تحرک و پویایی همراه است. برطرف کردن موانع و فراهم آوردن مقدمات، که از شرایط امیدواری است، نیاز به تفکر و اندیشه دارد تا به رفتاری هدف­مند منتهی شود، بنابراین روح و جسم در تحرک و خلاقیت است و این پویایی باعث شادکامی و نشاط می‌شود.

تعریف اسنایدر از امید: اسنایدر و همکارانش­(2002) امید را بر حسب دو عنصر تعریف می‌کند: اول آن‌ها می‌گویند که امید با ادراک عامل مرتبط با اهداف نیرو می‌گیرد؛ یعنی مردم حس می‌کنند می‌توانند به اهداف آتی خود دست یابند زیرا آن‌ها در گذشته توانسته‌اند با استفاده از این ابزارها به اهداف آتی خود برسند. دوم آن‌ها معتقدند که امید بر پایه این ادراک قرار دارد که راه‌های دست­یابی به اهداف در دسترس است. افراد امیدوار می‌توانند این مسیرها را خلق کنند، مثلاً ممکن است به خلاقیت خود اعتقاد داشته باشند.

       اسنایدر و همکارانش رابطه بین هدف و مسیرها را دو­ سویه در نظر می‌گیرند. از یک طرف افراد امیدوار باور دارند که به هدف‌های خود دست می‌یابند و از طرف دیگر می‌توانند مسیرهای مورد نیاز برای دستیابی به این هدف‌ها را ایجاد کنند. در نظریه آن‌ها این دو عنصر به هم وابسته‌اند.

       آن‌ها نظریه خود را در مقابل شی‌یر و کارور[8]­ (1985) که پیامد انتظار بهترین پیش­بین‌های رفتار می‌دانند، بنا نهادند. شی‌یر و کارور خوش­بینی را انتظاری تعمیم ‌یافته می‌دانند که بر­مبنای آن پیامدهای خوب عموماً در تمام عرصه‌های زندگی رخ می‌دهد. اسنایدر معتقد است که تاکید زیاد بر پیامدها، توجیه دقیق رفتار را با شکست مواجه می‌کند.

 

فرضیه‌ها

1. بین بیگانگی اجتماعی و امید به آینده دانشجویان مرند رابطه معنی‌داری وجود دارد.

2. بین تعلق به ارزش­های دینی و امید به آینده دانشجویان مرند رابطه معنی‌داری وجود دارد.

3. بین فقر اقتصادی و امید به آینده دانشجویان مرند رابطه معنی‌داری وجود دارد.

4. میزان امید به آینده دانشجویان مرند بر­حسب جنسیت متفاوت هست.

5. میزان امید به آینده دانشجویان مرند بر­حسب مقطع تحصیلی متفاوت هست.

 

 

 

تعاریف مفهومی و عملیاتی

امید به آینده

تعریف مفهومی: امید به آینده عبارت است از: تمایلی که با انتظار وقوع مثبت همراه است و یا به عبارت دیگرارزیابی مثبت از آن­چه فرد متمایل است و می‌خواهدکه به وقوع بپیوندد­(هزار­جریبی و دیگری، 1388). امید عبارت است از: توانایی درک شده برای تولید راه‌هایی به سمت اهداف خوشایند، همراه با انگیزه درک شده برای استفاده از آن راه‌ها تا فرد به هدف مورد نظر برسد­(اسنایدر، 2000)­.

تعریف عملیاتی: امید به آینده یکی از متغیرهای این پژوهش است که برای سنجش آن، از پرسشنامه امید به آینده میلر با 48 گویه در سطح طیف لیکرت و به صورت 5 گزینه استفاده شده است.

 

 بیگانگی اجتماعی

تعریف مفهومی: بیگانگی اجتماعی وضعیتی است که در آن فرد احساس می­کند نظام اجتماعی که در آن زندگی می­کنند خردکننده و مغایر با برخی نیازمندی­های­شان است، به طوری که باعث جدایی و تعلق نداشتن آنان نسبت به جامعه شده و حتی گاه تلاش می­کنند که این نظام اجتماعی و ضوابط حاکم بر آن را نفی کنند­(­محسنی تبریزی­، 1373­: 65­).

تعریف عملیاتی: برای اندازه‌گیری میزان بیگانگی بر ناامیدی دانشجویان از گویه­های محقق ساخته استفاده شده است.

 

فقر اقتصادی

تعریف مفهومی: هورتن، فقر را شرایطی می‌داند که در آن اشخاص، فاقد حداقل استاندارد سلامت و بقاء باشند­(محسنی، 1378)­.

تعریف عملیاتی: برای اندازه‌گیری میزان احساس فقر اقتصادی از گویه­های محقق ساخته استفاده شده است.

 

اعتقادات دینی

تعریف مفهومی: باورهای دینی مجموعه اقدامات، رفتارها، باورهای و نگرش­هایی است که در ارتباط با اصول دین، فروع دین، و دیگر حیطه­های مرتبط با مذهب عنوان می­شود(دورکیم، 1383: 72).

تعریف عملیاتی: برای اندازه‌گیری میزان تعلق به ارزش‌­های دینی از گویه­های محقق ساخته استفاده شده است.

 

 

پیشینه تجربی پژوهش

نتایج مطالعات بالجانی و همکاران­(1390) نشان می‌دهد که، بین امید به آینده و اعمال مذهبی سازمان‌ یافته، اعمال مذهبی غیر­ سازمان ‌یافته (مناسکی جمعی) و مذهب درونی، بیشترین میزان تغییرات امید به آینده را می‌توانند تبیین نمایند. تحقیق فرهادی و همکاران­(1389) بر روی سلامت روان سالمندان نشان می‌دهد که باورهای مذهبی و معنوی قوی همراه با امیدواری، با افزایش آرامش و احساسات مثبت، تجارب خوشایند را افزایش و علائم ناخوشایند را کاهش می‌دهند. تحقیق قریشی­(1388) در خصوص سطح امیدواری دانشجویان ورودی‌های جدید و سال آخر رشته روان‌شناسی نشان می‌دهد که میزان امیدواری دانشجویان ورودی‌های جدید بر­حسب جنسیت تفاوتی مشاهده نشد، ولی در میزان امیدواری دانشجویان دختر و پسر سال آخر تفاوت معنی‌داری وجود دارد؛ به عبارت دیگر، امیدواری در پسران سال آخر، بیشتر از دختران است. این تفاوت می‌تواند به دلیل تفاوت در جایگاه و نقش دختران و پسران در جامعه باشد. نتایج تحقیق هزار­جریبی و صفری شالی­(1388) نشان داده است­که متغیرامید به آینده اجتماعی به واسطه متغیر اعتماد اجتماعی تاثیر فزاینده‌ای بر میزان رضایت افراد دارد. این نشان می‌دهد هرچه میزان امید به آینده اجتماعی بیشتر باشد، احساس اعتماد و در نهایت، رضایت از زندگی بیشتر شده، در مقابل افرادی که امید زیادی به آینده و جامعه ندارند، رضایت کمتری از زندگی دارند. در عین ‌حال، امید به آینده فردی بر امید به آینده و جامعه تاثیرگذار بوده و از آن نیز تاثیر می‌پذیرد. نتایج تحقیق امجدیان­(1384) نشان می‌دهد، کسانی که امید به آینده ندارند، بیشتر تحت­تاثیر قرار می‌گیرند و این امر بر اعتماد اجتماعی آن‌ها تاثیر منفی بر جای می‌گذارد.

یافته‌های فردریکسون[9] ­(2009) فولر و کرستیکز[10] ­(2008) نشان داده است افرادی که هیجان مثبت و خوش‌بینی بیشتری را تجربه کرده باشند، عمر طولانی­تری خواهند داشت. هم­چنین، افراد امیدوار و شادمان روابط اجتماعی قوی‌تری با دوستان، همسر، همسایگان و بستگان خود دارند­(قریشی، 1388).

تحقیق سلیگمن­(1998) در رابطه با تاثیر امیدواری موفقیت‌هایی را در شغل‌های گوناگون مثل فروشندگی پیش‌بینی می‌کند، یعنی هنگامی که فروشندگان بیمه دارای سبک تبیین خیلی خوش‌بینانه و کمی خوش‌بینانه مقایسه شدند، مشخص شد که گروه اول 88 درصد بیشتر فروش داشتند، در مطالعات پنرود و مورس[11] ­(1997) و چانگ و لی[12] ­(2002) کسانی که خود را مذهبی می‌دانند، در مقایسه با افرادی که خود را مذهبی نمی‌دانند، امتیازات امید بالاتری دارند. گومز و فیشر[13] ­(2003) معتقدند که بهزیستی معنوی باعث می‌شود فرد دارای هویت یکپارچه، رضایت، شادی، احترام، نگرش‌های مثبت، آرامش درونی، هدف و جهت در زندگی باشد. گیلتا و همکاران­(2004) نشان دادند افرادی که هیجان مثبت و خوش­بینی بیشتری را تجربه­کرده باشند، عمر طولانی­تری خواهند داشت. هم­چنین افراد امیدوار و شادمان روابط اجتماعی قوی­تری دارند. ویلهم ونت[14] ، ویلیام جیمز[15] ، استنلی هال[16] و کارل یونگ[17]  مطرح می‌کنند که آدمی باید از مذهب برای افزایش امید خویش استفاده کند. روبرت[18]  در تحقیقات جامع خود پیرامون نیازهای اعتقادی انسان‌ها، قرن بیست و یکم را قرن معنویت خواند و بهترین راه ایجاد امید را، رابطه با خداوند معرفی کرد­(پرچم و دیگری، 1390).

 

روش تحقیق

پژوهش حاضر، از نظر هدف کاربردی و از نظر روش جمع‌آوری داده‌ها پیمایش از نوع همبستگی است. برای سنجش میزان امیدواری از پرسشنامه امید میلر و برای اندازه‌گیری متغیر­های مستقل از پرسشنامه محقق­ساخته استفاده می‌شود. پرسشنامه امید میلر[19]­ (میلر، 1985) از نوع آزمون‌های تشخیصی و شامل 48 جنبه از حالت‌های امیدواری و درماندگی است که ماده‌های قیدشده درآن بر مبنای تظاهرات آشکار یا پنهان رفتاری در افراد امیدوار یا ناامید برگزیده ‌شده‌اند، در برابر هر جنبه که نماینده یک نشانه رفتاری دارد، عباراتی بدین شرح نوشته ‌شده‌اند (بسیار مخالف، مخالف، بی‌تفاوت، موافق و بسیار موافق).

 

اعتبار و پایایی ابزار جمع‌آوری داده‌ها

اعتبار و پایایی پرسشنامه‌ امید میلر قبلاً تایید شده است که به ترتیب ضرایب آن برابر با 90/0 و 89/0 بود. در مورد پرسشنامه محقق نیز پس از آماده­سازی مقدماتی میان چند تن از کارشناسان جامعه آماری توزیع و نیز خدمت استاد راهنما و مشاور ارائه و اصلاحات لازم در آن اعمال شده است تا برای توزیع نهایی آماده گردد، در این پژوهش برای سنجش اعتبار پرسشنامه از مقیاس آلفای کرونباخ استفاده شده است. ضریب آلفای کرونباخ به دست آمده برای این پرسشنامه 72/0 است که نشان‌دهنده پایایی قابل‌قبول پرسشنامه است.

جدول شماره (1): آلفای کرونباخ

ردیف

پرسشنامه

تعداد سوالات

مقدار آلفا

1

میلر (امید)

48

88/0

2

محقق ساخته

15

72/0

 

 

جامعه آماری

      جامعه آماری شامل کلیه دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرند است که 5800 تن می‌باشد، از میان جامعه آماری یک گروه نمونه انتخاب و مورد مطالعه قرار گرفته است، در این پژوهش 360 دانشجو از دانشگاه آزاد اسلامی مرند به عنوان نمونه با روش طبقه­ای تصادفی از بین 5800 تن انتخاب شده است.

 

 

یافته­ها

8/35 درصد از دانشجویان انتخابی در مقطع تحصیلی کاردانی، 2/52 درصد کارشناسی، 4/9 درصد در مقطع فوق­لیسانس و 5/2 درصد در مقطع تحصیلی دکترا بودند. 1/53 درصد دانشجویان انتخابی پسر و 9/49 درصد دانشجویان انتخابی دختر می‌باشد، از دیدگاه دانشجویان میزان بیگانگی اجتماعی با میانگین 04/14 و انحراف معیار 21/4، اعتقادات دینی با میانگین 89/19 و انحراف معیار 76/4، فقر اقتصادی با میانگین 60/14و انحراف معیار 47/3 و میزان امیدواری دانشجویان با میانگین 73/93 و انحراف معیار 99/24 بود­.

جدول شماره (2): آماره­های توصیفی

ابعاد

میانگین

حداکثرنمره ممکن

انحراف معیار

حداقل

حداکثر

اجتماعی

0417/14

20

21510/4

4

20

فرهنگی

8944/19

35

76173/4

11

35

اقتصادی

6083/14

20

47765/3

5

20

امیدواری

7306/93

240

99275/24

48

185

 

 

 

 

 

 

 

 

برای آزمون نرمال بودن داده‌های از آزمون کلموگروف- اسمیرنوف استفاده گردید، نتیجه این آزمون نشان داد که به غیر از متغیر امیدواری، بقیه متغیرها از توزیع نرمال پیروی نمی­کنند.

 

جدول شماره (3): آزمون کلموگروف- اسمیرنوف

متغیر

اجتماعی

فرهنگی

اقتصادی

امیدواری

آماره کلموگروف اسمیرنوف

152/0

125/0

132/0

038/0

سطح معنی­داری

00/0

00/0

00/0

2/0

تعداد

360

360

360

360

 

 

 

 

- بین بیگانگی اجتماعی و امید به آینده دانشجویان رابطه معنی‌داری وجود دارد.

برای آزمون فرضیه آماری فوق از ضریب همبستگی اسپیرمن استفاده گردید­.

 

جدول شماره (­4): آزمون فرضیه اول

ضریب همبستگی اسپیرمن

P-Value

207/0-

001/0

 

با توجه به جدول­، سطح معنی‌داری 001/0 محاسبه گردیده که کمتر از 05/0 می‌باشد، ضریب همبستگی نیز 207/0- محاسبه گردیده است، بنابراین رابطه معنی‌دار و معکوسی بین بیگانگی اجتماعی و میزان امید به آینده دانشجویان وجود دارد.

- بین اعتقادات دینی و امید به آینده دانشجویان رابطه معنی‌داری وجود دارد.

برای آزمون این فرضیه از ضریب همبستگی اسپیرمن استفاده شد­.

 

            جدول شماره (5): آزمون فرضیه دوم

ضریب همبستگی اسپیرمن

P-Value

161/0

00/0

 

با توجه به جدول سطح معنی‌داری 00/0 محاسبه گردیده که کمتر از 05/0 می‌باشد، ضریب همبستگی نیز 161/0 محاسبه گردیده است، بنابراین رابطه معنی‌دار بین اعتقادات دینی و میزان امید به آینده دانشجویان  وجود دارد.

- بین فقر اقتصادی و امید به آینده دانشجویان رابطه معنی‌داری وجود دارد.

 

جدول شماره (6): آزمون فرضیه سوم

ضریب همبستگی اسپیرمن

P-Value

322/0-

000/0

 

با توجه به جدول سطح معنی‌داری 00/0 محاسبه گردیده که کمتر از 05/0 می‌باشد، ضریب همبستگی نیز 322/0- محاسبه گردیده است، بنابراین رابطه معنی‌دار و معکوسی بین فقر اقتصادی و میزان امید به آینده دانشجویان وجود دارد. 

- میزان امید به آینده دانشجویان بر­حسب جنسیت متفاوت است.

برای مقایسه دیدگاه‌های دانشجویان با جنسیت مختلف از آزمون تی استیودنت استفاده شد­.

جدول شماره(7): آزمون تی استیودنت  میزان امید به آینده دانشجویان بر­حسب جنسیت

آماره آزمون

درجه آزادی

اختلاف مربعات

انحراف معیار اختلاف میانگین

سطح معنی‌داری

44/0-

969/357

16/1-

62/2

657/0

 

با توجه به نتایج محاسبه شده درجدول سطح معنی‌داری به دست آمده (657/0) بزرگتر از 05/0 می‌باشد لذا فرضیه فرعی اول پژوهش مبنی ­بر وجود تفاوت معنی‌دار بین میزان امید به آینده در دانشجویان با جنسیت متفاوت رد می‌شود، بدین معنی که اختلاف میانگین میزان امید به آینده دانشجویان دختر و پسر معنی­دار نیست.

- میزان امید به آینده دانشجویان بر­حسب مقطع تحصیلی متفاوت است.

برای مقایسه دیدگاه‌های دانشجویان در مقاطع تحصیلی متفاوت از آزمون تحلیل واریانس یک­ طرفه  استفاده شد.

 

جدول شماره (8): تحلیل‌ واریانس یک‌ طرفه میانگین میزان امید به آینده دانشجویان بر­حسب مقطع تحصیلی

منبع تغییرات

مجموع مربعات

درجه آزادی

میانگین مربعات

مقدارF

سطح معنی‌داری

بین گروهی

706/495

1

235/165

261/0

853/0

درون‌گروهی

449/225171

358

504/632

جمع

156/225667

359

 

 

با توجه به نتایج محاسبه شده در جدول سطح معنی‌داری به دست آمده (853/0) بزرگ­تر از 05/0 می‌باشد، لذا فرضیه فرعی دوم پژوهش مبنی­بر وجود تفاوت معنی‌دار بین میزان امید به آینده در دانشجویان مختلف از نظر مقطع تحصیلی رد می‌شود، بدین معنی که دانشجویان با مدرک تحصیلی متفاوت میزان امید به آینده‌ متفاوتی ندارند.

 

بحث و نتیجه­گیری

فرضیه مبنی­بر وجود رابطه بین اعتقادات دینی و امید به آینده با استفاده از ضریب همبستگی اسپیرمن آزمون شد، نتایج حاکی از ارتباط معنی­دار بین این دو متغیر بود، با توجه به سوالات پرسشنامه می‌توان استنباط کرد آن دسته از دانشجویانی دارای خرده­فرهنگ­های ویژه خود بوده که در برخوردهای اجتماعی، رفتار آن­ها انعکاس تعلق آن­ها به آن خرده­فرهنگ خاص و اعتقادات و معنویات است، با میزان امیدواری آنان به آینده مرتبط است. این یافته با نتایج تحقیقات بالجانی و همکاران­(1390)، فرهادی و همکاران­(1389)، پنرود و مورس[20] ­(1997) و چانگ و لی[21] (2002) و گومز و فیشر­(2003) همسو می­باشد. بالجانی و همکاران نشان داد که بین امید به آینده و اعمال مذهبی سازمان ‌یافته، اعمال مذهبی غیر­سازمان ‌یافته (مناسکی جمعی) و مذهب درونی، بیشترین میزان تغییرات امید به آینده را می‌توانند تبیین نمایند. تحقیق فرهادی و همکاران بر روی سلامت­روان سالمندان نشان می‌دهدکه باورهای مذهبی و معنوی قوی همراه با امیدواری با افزایش آرامش و احساسات مثبت، تجارب خوشایند را افزایش و علائم ناخوشایند را کاهش می‌دهند. مطالعات پنرود و مورس و چانگ و لی نشان داد کسانی که خود را مذهبی می‌دانند، در مقایسه با افرادی که خود را مذهبی نمی‌دانند، امتیازات امید بالاتری دارند. گومز و فیشر معتقدند که بهزیستی معنوی باعث می‌شود فرد دارای هویت یکپارچه، رضایت، شادی، احترام، نگرش‌های مثبت، آرامش درونی، هدف و جهت در زندگی باشد.

فرضیه مبنی ­بر وجود ارتباط بین فقر اقتصادی و امید به آینده دانشجویان با استفاده از ضریب همبستگی اسپیرمن آزمون شد، نتایج حاکی از ارتباط معکوس معنی­دار بین این دو متغیر بود، آن­ طور که از نتایج پیداست در این پژوهش دانشجویان با رفاه اقتصادی کمتر با میزان امید به آینده کمتر مشاهده شد و نیز مواردی که مشکلات اقتصادی کمتری داشتند نسبت به آینده بیشتر امیدوار بودند. این یافته با نتایج تحقیقات خوش­فر و همکاران(1390) همسو می­باشد که در تحقیق خود نشان دادند رابطه­ی متغیرهای جنسیت، وضعیت تاهل و تحصیلات با شادی معنی­دار نیست، در حالی که متغیرهای سرمایه اقتصادی و اشتغال با شادی رابطه معنی­داری دارند. 

فرضیه مبنی ­بر وجود تفاوت معنی‌دار بین میزان امید به آینده در دانشجویان دختر و پسر با استفاده از تحلیل واریانس یک ­طرفه آزمون شد. نتایج حاکی از عدم تفاوت معنی­دار میزان امید به آینده در دختران و پسران بود، این یافته با نتایج تحقیق قریشی(1388) همسو می­باشد که در خصوص سطح امیدواری دانشجویان ورودی‌های جدید و سال­آخر رشته روان‌شناسی نشان­داد میزان امیدواری دانشجویان ورودی­­- ‌های جدید بر­حسب جنسیت تفاوتی نداشتند، ولی در میزان امیدواری دانشجویان دختر و پسر سال آخر تفاوت معنی‌داری وجود دارد؛ به عبارت دیگر، امیدواری در پسران سال آخر، بیشتر از دختران است، این تفاوت می‌تواند به دلیل تفاوت در جایگاه و نقش دختران و پسران در جامعه باشد.

فرضیه مبنی ­بر وجود تفاوت معنی‌دار بین میزان امید به آینده در دانشجویان در مقاطع تحصیلی متفاوت رد می‌شود و دانشجویان با مقاطع تحصیلی متفاوت، میزان امید به آینده‌ متفاوتی ندارند. مطالعات همسو با این یافته در دسترس نمی­باشد.

 

پیشنهاد­های کاربردی

- ارائه طرح­های منظم و برنامه­ریزی شده برای مباحث روان­شناسی مثبت (شادکامی، امید، سرزندگی، خوش­بینی و ...) برای دانشجویان.

- تقویت زمینه­های حضور دانشجویان در عرصه­های مشارکت و تصمیم­گیری­های اجتماعی.

- تلاش برای تامین خواسته­ها و نیازهای واقعی جوانان و آگاه­سازی جوانان از اقدامات، برنامه­ها و تلاش­های در دست اجرا به ­ویژه در محل زندگی خود.

- تلاش درجهت حل معضل بیکاری که عامل مهمی درایجاد سرخوردگی و ناامیدی جوانان کشور است.

- افزایش باورهای دینی نسل جوان­که می­تواند جهت ارتقاء امیدواری و حرکت به جلوی این نسل کمک کرده و جامعه را به سوی توسعه روزافزون رهنمون گردد.

 

منابع

ارجمندنیا، ع، ا؛ و همکاران. (1391). امید و امیدواری: نظریه­ها، مفاهیم و روش­های ارتقاء در جوانان و دانشجویان. تهران: دفتر مطالعات فرهنگی و برنامه­ریزی اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.

بالجانی، ا؛ و همکاران. (1390). بررسی ارتباط بین سلامت معنوی، مذهب و امید در بیماران مبتلا به سرطان. مجله دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تهران (حیات).دوره 17، شماره 3، صص 37-27.

پرچم، ا؛ و دیگری. (1390). بررسی تطبیقی راهکارهای ایجاد و افزایش امید از دیدگاه روان­شناسی مثبت­نگر و قرآن­کریم. فصلنامه معرفت.سال بیستم، شماره 164، صص 113-99.

دهخدا، ع، ‌ا. (1342). لغت­نامه. تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

قریشی، گ؛ و دیگری. (1388). سطح امیدواری در دانشجویان سال اول و سال آخر رشته روان­شناسی. مجله اندیشه و رفتار.دوره 3، شماره 12.

مردانی نوکنده، م، ح. (1390). جایگاه و نقش امیدآفرینی در زندگانی با تاکید بر آموزه­های قرآنی و دینی. مجله مهندسی فرهنگی. شماره 57 و 58.

هزارجریبی، ج؛ و دیگری. (1388). بررسی عوامل موثر بر نشاط اجتماعی با تاکید بر استان تهران. مجله جامعه­شناسی کاربردی.شماره 33.

Bernard, J. l. & Bernard, M. L. (2002). Factors related to suicidal behavior among college students. Journal of College Student Personnel. V.23, P.p: 409-413.

Fromm, E. (1968). Revolution of Hope: Toward a Humanized Technology. New York: Harper & Row.

Koplik, E. K. & Devito, A. J. (1986). Problems of freshmen: Comparison of classes of 1976 and 1986. Journal of College Student Personnel. V.27, P.p: 124-131.

Miller, j. (1985). Inspiring hope. American journal of Nursing.85(1), P.p: 22-25.

Scheier, M. F. & Carver, C. S. (1985). Optimism, coping, and health: Assessment and implications of generalized outcome expectancies. Health Psychology.  V. 3, P.p: 219- 247.

Van Dongen, E. (1998). I wish a Happy End. Hope in the Lives of Chronic Schizophrenic Patients. Anthropology and Medicine. V. 5, P.p: 169-192.

Van Leuven, M. C. & etal. (2010). Social Support and Life Satisfaction in Spinal Code Injury During and up to One Year after Inpatient Rehabilitation. Journal of Psychology. V. 3, P.p: 265- 271.

Williams, C. R. & Butler, S. K. (2010). A new retention Varible: Hope and first generation college students. Retrived from http:// counselingoutfitters. Com/ vistas/ vistas 10/ Article_11.pdf.

 

 



1. کارشناسی­ارشد جامعه­شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز – ایران.    

2. استادیار گروه جامعه­شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز-   ایران (نویسنده مسئول).              

1. Beck

[4].Bernard

[5]. Koplik

[7]­. Fromm

[8]­. Scheier & Carver

[9].Fredrichkson

[10]. Fowler & Christakis

[11].Penrod & Morse

[12].Chang & Li

[13]. Gomez & Fisher

[14]. Wandt, W

[15]. William James

[16].Stanley Hall

[17]. Jung, K

5. Robert

6. Miller

[20]. Penrod & Morse

[21]. Chang & Li

 

منابع

ارجمندنیا، ع، ا؛ و همکاران. (1391). امید و امیدواری: نظریه­ها، مفاهیم و روش­های ارتقاء در جوانان و دانشجویان. تهران: دفتر مطالعات فرهنگی و برنامه­ریزی اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.

بالجانی، ا؛ و همکاران. (1390). بررسی ارتباط بین سلامت معنوی، مذهب و امید در بیماران مبتلا به سرطان. مجله دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تهران (حیات).دوره 17، شماره 3، صص 37-27.

پرچم، ا؛ و دیگری. (1390). بررسی تطبیقی راهکارهای ایجاد و افزایش امید از دیدگاه روان­شناسی مثبت­نگر و قرآن­کریم. فصلنامه معرفت.سال بیستم، شماره 164، صص 113-99.

دهخدا، ع، ‌ا. (1342). لغت­نامه. تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

قریشی، گ؛ و دیگری. (1388). سطح امیدواری در دانشجویان سال اول و سال آخر رشته روان­شناسی. مجله اندیشه و رفتار.دوره 3، شماره 12.

مردانی نوکنده، م، ح. (1390). جایگاه و نقش امیدآفرینی در زندگانی با تاکید بر آموزه­های قرآنی و دینی. مجله مهندسی فرهنگی. شماره 57 و 58.

هزارجریبی، ج؛ و دیگری. (1388). بررسی عوامل موثر بر نشاط اجتماعی با تاکید بر استان تهران. مجله جامعه­شناسی کاربردی.شماره 33.

Bernard, J. l. & Bernard, M. L. (2002). Factors related to suicidal behavior among college students. Journal of College Student Personnel. V.23, P.p: 409-413.

Fromm, E. (1968). Revolution of Hope: Toward a Humanized Technology. New York: Harper & Row.

Koplik, E. K. & Devito, A. J. (1986). Problems of freshmen: Comparison of classes of 1976 and 1986. Journal of College Student Personnel. V.27, P.p: 124-131.

Miller, j. (1985). Inspiring hope. American journal of Nursing.85(1), P.p: 22-25.

Scheier, M. F. & Carver, C. S. (1985). Optimism, coping, and health: Assessment and implications of generalized outcome expectancies. Health Psychology.  V. 3, P.p: 219- 247.

Van Dongen, E. (1998). I wish a Happy End. Hope in the Lives of Chronic Schizophrenic Patients. Anthropology and Medicine. V. 5, P.p: 169-192.

Van Leuven, M. C. & etal. (2010). Social Support and Life Satisfaction in Spinal Code Injury During and up to One Year after Inpatient Rehabilitation. Journal of Psychology. V. 3, P.p: 265- 271.

Williams, C. R. & Butler, S. K. (2010). A new retention Varible: Hope and first generation college students. Retrived from http:// counselingoutfitters. Com/ vistas/ vistas 10/ Article_11.pdf.

 

 



1. کارشناسی­ارشد جامعه­شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز – ایران.    

2. استادیار گروه جامعه­شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز-   ایران (نویسنده مسئول).              

1. Beck

[4].Bernard

[5]. Koplik

[7]­. Fromm

[8]­. Scheier & Carver

[9].Fredrichkson

[10]. Fowler & Christakis

[11].Penrod & Morse

[12].Chang & Li

[13]. Gomez & Fisher

[14]. Wandt, W

[15]. William James

[16].Stanley Hall

[17]. Jung, K

5. Robert

6. Miller

[20]. Penrod & Morse

[21]. Chang & Li