رتبه‌‌بندی توسعه اجتماعی شهرستان‌های استان همدان

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تبریز.

2 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی مرند.

3 کارشناس ارشد شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم وتحقیقات تهران.

4 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی دانشگاه محقق اردبیلی.

چکیده

توسعه اجتماعی مفهومی است که با چگونگی شیوه زندگی افراد در ارتباط است، سبب بالابردن سطح زندگی افراد جامعه می­شود و در زمینه­های مسکن،‌ اشتغال،‌ آموزش و اوقات فراغت در ارتباط می­باشد. توسعه اجتماعی گامی است در جهت ایجاد امینت در جامعه در بین شهروندان که موجب ایجاد تعادل و توازن در جامعه می­شود. هدف این مقاله اندازه­گیری و ارزشیابی شاخص­های توسعه اجتماعی و نشان دادن سطوح توسعه شهرستان­های استان همدان از نظر بهره­مندی فضاها و توسعه اجتماعی است. روش بررسی به صورت مقایسه­ای و بااستفاده ازشاخص­های اجتماعی می­باشد. آمار و شاخص­های مورد استفاده در این تحقیق از سالنامه­های آماری در سال 1390 اخذ شده است. نوع تحقیق کاربردی و روش تحلیل مقایسه­ای و مدل مورد استفاده مدل TOPSIS می­باشد. نتایج اولیه تحقیق نشان می­دهد که با توجه به معیارهای درنظر گرفته شده برای سطح­­بندی شهرستان­ها، شهرستان­های­بهار، همدان وملایر دررتبه­های اول تا سوم، کبودرآهنگ و اسدآباد، تویسرکان، نهاوند در رتبه­های بعدی قرار گرفته­اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Ranking of Social development of Hamedan province

نویسندگان [English]

  • Daryoush Zafari 1
  • Mohammad Hussein Hosseini 2
  • Mohammad Ali Khaliji 3
  • Mohammad Hussein Fathi 4
چکیده [English]

Social development is a concept that is associated with how individuals live; enhance their level of life, and related to issues such as housing, employment, education and leisure activities. Social development is a step towards the creation of security among citizens, which is resulted to balance in society. The purpose of this paper is to measure and evaluate the social development indices and to show the development levels of the cities of Hamadan from the benefiting of spaces and social development points of view. The research method is comparative and social indicators were used. Statistics and indices used in this study are from the statistical calendar of 1390. Also, this is an applied research and TOPSIS model is used.Regarding the considered criteria for the classification of cities, Bahar, Hamadan and Malayer ranked as the first to third and Kaboudarahang, Asadabad, Tuyserkan and Nahavand ranked as the next level.                                                                                                       
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Social Development
  • social ranking
  • TOPSIS
  • Hamadan

«مطالعات جامعه‌شناسی»

سال دوم، شماره هشتم، پائیز 1389

ص ص 141-129

 

 

 

 

 

رتبه­‌بندی توسعه اجتماعی شهرستان­های استان همدان

داریوش ظفری[1]

محمدحسین حسینی2

محمدعلی خلیجی3

محمدحسین فتحی4

تاریخ دریافت مقاله:20/5/1392       

تاریخ پذیرش نهایی مقاله:25/6/1392

چکیده

توسعه اجتماعی مفهومی است که با چگونگی شیوه زندگی افراد در ارتباط است، سبب بالابردن سطح زندگی افراد جامعه می­شود و در زمینه­های مسکن،‌ اشتغال،‌ آموزش و اوقات فراغت در ارتباط می­باشد. توسعه اجتماعی گامی است در جهت ایجاد امینت در جامعه در بین شهروندان که موجب ایجاد تعادل و توازن در جامعه می­شود. هدف این مقاله اندازه­گیری و ارزشیابی شاخص­های توسعه اجتماعی و نشان دادن سطوح توسعه شهرستان­های استان همدان از نظر بهره­مندی فضاها و توسعه اجتماعی است. روش بررسی به صورت مقایسه­ای و بااستفاده ازشاخص­های اجتماعی می­باشد. آمار و شاخص­های مورد استفاده در این تحقیق از سالنامه­های آماری در سال 1390 اخذ شده است. نوع تحقیق کاربردی و روش تحلیل مقایسه­ای و مدل مورد استفاده مدل TOPSIS می­باشد. نتایج اولیه تحقیق نشان می­دهد که با توجه به معیارهای درنظر گرفته شده برای سطح­­بندی شهرستان­ها، شهرستان­های­بهار، همدان وملایر دررتبه­های اول تا سوم، کبودرآهنگ و اسدآباد، تویسرکان، نهاوند در رتبه­های بعدی قرار گرفته­اند.

    واژگان کلیدی: توسعه اجتماعی، رتبه­بندی اجتماعی، TOPSIS، همدان.

 

 

 

مقدمه

از جمله معیارهای برنامه­ریزی منطقه­ای برای مشخص کردن نابرابری­ها، تعیین وضعیت مناطق بر حسب برخورداری از شاخص­های توسعه است(زیاری و دیگری، 1387: 78). در ادبیات و سیاست توسعه، عموماً این باور رواج دارد که رشد تولید ناخالص ملی و بالا بودن درآمدسرانه، محور اصلی توسعه است(تقوایی و دیگری، 1388: 93). توسعه در مفهوم وسیع آن یعنی بهبود در کیفیت سطح زندگی از همه ابعاد آن، یعنی چیزی بیش از افزایش درآمد، یعنی آموزش بهتر، بهبود استانداردهای بهداشتی و تغذیه، کاهش فقر، محیط زیست بهتر و برابری اقتصادی و اجتماعی بالاتر در برخورداری از امکانات و فرصت­ها، آزادی بیشتر فردی وزندگی غنی­تر. توسعه به عنوان پروژه جهانی(سرور، 1391: 60)، فرایندی تدریجی در پیشرفت موقعیت بشر، شامل انجام فعالیت برای رسیدن به رشد مادی و تکامل اجتماعی در طول زمان است(ریدل، 2004: 12). هدف اصلی توسعه حذف نابرابری­هاست، بهترین مفهوم توسعه، رشد همراه با عدال اجتماعی است(قرخلو و دیگری، 1385: 60). مفهوم توسعه تداوم رشد اقتصادی(زیاری، 1385: 13)، رشد سریع و ممتد سرانه واقعی، همگام با پیشرفت جامعه است(زیاری و دیگری، 1391: 2). یکی از ملاک­ها و شاخص­ها برای آگاهی از میزان توسعه، شاخص­های صنعتی می­باشد که منطقه­­بندی جهان امروزی بر همین اساس شکل گرفته است(صلاحی و دیگری، 1382: 17). مهم­­ترین نکاتی که در تعریف توسعه باید مدنظر داشت عبارتند از این که، اولاً باید توسعه را یک مقولة ارزشی به شمار بیاوریم، ثانیاً باید آن را جریانی چندبعدی و پیچیده بدانیم و ثالثاً، باید به ارتباط و نزدیکی آن با مفهوم بهبود توجه داشته باشیم(ازکیا و دیگری، 1384: 24). در افکار صاحب­­نظران توسعه، تعابیر مختلفی از واژه توسعه وجود دارد که از آن جمله می­توان به افزایش تولید، افزایش بازدهی، ارتقاء سطح کمی وکیفی زندگی، ارتقا سطح خدمات بهداشتی ودرمانی برطرف کردن مشکلات بیکاری وتورم، تامین نیازهای اقتصادی – اجتماعی، برخورداری از آموزش فرهنگ و مشارکت فعال در عرصه­های مختلف اشاره کرد(تودارو، 1387: 23). با توجه به این­که هدف اصلی توسعه حذف نابرابری­هاست، بهترین مفهوم توسعه، رشد همراه با عدالت اجتماعی است. بنابراین هدف کلی برنامه­ریزی منطقه­ای و یا توسعه اقتصادی برقراری عدالت اجتماعی و توزیع رفاه و ثروت در بین افراد جامعه است. عدم توازن در بین مناطق در جریان توسعه، موجب ایجاد شکاف و تشدید نابرابری منطقه­­ای می­شود که خود مانعی در مسیر توسعه است(محمدی و دیگری، 1391: 128). در مفهوم «توسعه اجتماعی» کلمۀ «اجتماعی» از اهمیت بیشتری برخوردار است و یکی از کامل­ترین دسته­بندی­ها از تعاریف صورت گرفته از مفهوم توسعه اجتماعی تعاریف مبتنی بر سرمایه اجتماعی و انسجام اجتماعی است. شاخص سلامت و بهداشت نیز یکی از مهم­ترین عوامل سرمایه اجتماعی می­باشد. توسعه اجتماعی یکی از ابعاد اصلی پروسه توسعه و بیانگر سیستم اجتماعی در راستای دست­یابی به عدالت اجتماعی ایجاد یکپارچگی و انسجام اجتماعی افزایش کیفیت زندگی و ارتقاء کیفیت انسان‌ها می‌باشد. براساس این تعریف هدف عدالت اجتماعی کاهش عدم تعادل‌ها و تبعیض بین افراد است. از طریق عدالت اجتماعی انتظار می‌رود که فاصله طبقاتی، تبعیض واستثمار درجامعه به حداقل برسد وتوزیع درآمد سرمایه وقدرت به ­گونه‌ای مناسب‌تر انجام گیرد(کلانتری، 1377: 211). مسأله این تحقیق از این­جا ناشی می­شود که تمرکز قدرت سیاسی و اقتصادی باعث تمرکز امکانات وفضاهای فرهنگی- اجتماعی در برخی از مناطق می­شود و تعداد بسیاری، از امکانات و فضاهای اجتماعی محروم­اند، این بدان معناست که از پتانسیل­های موجود آن­ها نیز استفاده نمی­شود(مشکینی و دیگری، 1391: 2). از این رو شناخت ارزش­های اجتماعی  و امکانات شهرستان­های مختلف استان­ها و رتبه­بندی توسعه اجتماعی آن­ها می­تواند و مسؤلین و دست­­اندرکاران را به اتخاذ سیاست­های جدید برای تقویت زیرساخت­های اجتماعی و برنامه­ریزی برای مقابله با تهدیدهای آتی اجتماعی را دارد. در این پژوهش بااستفاده ازمبانی نظری و پیشینه تحقیقات انجام شده به بررسی وتحلیل زیرساخت­های اجتماعی و با اسفاده از مدل تاپسیس در استان همدان پرداخته می­شود و سؤال اساسی تحقیق بدین گونه مطرح می­شود: که­کدام یک ازشهرستان­های استان همدان ازنظر زیرساخت اجتماعی دررتبه بهتری قرارمی­گیرد.

 

پیشینه تحقیق

تفکر برنامه­ریزی منطقه­ای در ایران در برنامه­های اول و دوم عمرانی قبل از انقلاب شکل گرفت(پورمحمدی و دیگران، 1391: 6). کشورهای توسعه یافته صنعتی در مراحل اولیه صنعتی شدن با تمرکزصنایع در چند شهر بزرگ روبرو  بوده­اند؛ اما این کشورها توانسته­اند با رویکردهای برنامه­ریزی منطقه­ای مناسب در بیشتر موارد به توازنی نسبی دست یابند. روندهای جاری حاکی از آن است که کشورهای درحال توسعه اکنون همان تجربه تاریخی را با چند دهه تأخیر زمانی از سر می­گذرانند؛ با این تفاوت که این کشورها با عدم موفقیت­های پی­ در پی در زمینه سیاست­های تمرکززدایی صنعتی مواجه هستند(پوراحمد و دیگری، 1384: 175). در زمینة توسعة اجتماعی و هم­چنین میزان همبستگی برخی از عناصر سرمایة اجتماعی، با توسعة مطالعاتی انجام شده است، از جمله: کارل رزنستاین (2011) در مقاله خود «توسعه فرهنگی و محله­های شهری» به بیان چهار ویژگی سیاست توسعه فرهنگی می­پردازد و به استدلال تأثیر این ویژگی­ها در توسعه فرهنگی و زندگی فرهنگی محلات می­پردازد. کمالی (1383) در رساله دکتری خود در ابتدا به سنجش سطح اعتماد سازمانی و در ادامه به مقایسة ابعاد اعتماد و میزان همبستگی آن با میزان توسعة اجتماعی و اقتصادی استان­ها می­پردازد. او نتیجه می­گیرد که با بالا رفتن سطح توسعه در استان­ها، سطح اعتماد متقابل و اعتماد به دیگران دور کمتر و در مقابل لزوم احتیاط بیشتر می­شود. بدین معنی که افراد به دلیل نداشتن اعتماد به دیگران، مجبور به احتیاط بیشتری در رابطه با آن­ها می­باشند. فیروزآبادی  و ایمانی (1386) در مقاله خود میزان همبستگی سرمایة اجتماعی و توسعة اقتصادی اجتماعی در مناطق شهر تهران را مورد بررسی قرار داده­اند. آن­ها نتیجه می­گیرند که بین برخی ازعناصر سرمایة اجتماعی وتوسعة اقتصادی اجتماعی مناطق رابطه معنادار و مثبتی وجود دارد. به عبارتی برخی ازعناصر سرمایة اجتماعی در مناطق توسعه­ای بالا به طور معناداری از مناطق متوسط و پایین بیشتر است. عبداللهی و موسوی (1386) درمقاله که برگرفته ازطرحی پژوهشی با بررسی سرمایة اجتماعی درایران بوده است، به بررسی وضعیت سرمایه اجتماعی درمراکز استان­های ایران و رابطة آن با توسعه پرداخته­اند. آن­ها نتیجه می­گیرند که میزان سرمایة اجتماعی در ایران در مجموع از لحاظ اغلب مؤلفه­های چندگانه و شاخص­های متعدد مرتبط با آن­ها پایین است. بر اساس رتبه­بندی که آن­ها درمقالة خود به آن رسیده­اند، سیستان و بلوچستان، خوزستان، اردبیل، ایلام و کهکیلویه و بویراحمد به ترتیب دارای بالاترین رتبة سرمایه اجتماعی بودند و استان­های تهران، اصفهان، یزد، خوزستان و قزوین نیز دارای بالاترین رتبة سطح توسعه بوده­اند. ربانی ودیگران (1387) درمقاله به بررسی رابطة بین رفاه اجتماعی و سرمایة اجتماعی درشهرستان­های استان اصفهان پرداخته­اند. آن­ها بامطالعة شاخص­های  مربوطه وهمبستگی بین رفاه اجتماعی وسرمایة اجتماعی، نشان می­دهندکه بین­ این دورابطه­ای معکوس وجود دارد و بالارفتن سطح رفاه اجتماعی میزان سرمایة اجتماعی را پایین می­آورد.

 

مبانی نظری

هرچند توسعه اقتصادی یک مفهوم کیفی است وبه تحول درظرفیت تولیدی، نهادهای تولید وتوزیع،  کیفیت محصولات و نیز تنوع آن­ها بر می­گردد، برای قضاوت در مورد وضعیت مناطق مختلف از جهت  توسعه یافتگی ویا توسعه نیافتگی و به منظور مقایسه این مناطق، ناچار به استفاده از شاخص­هایی برای سنجش سطح (درجه) توسعه یافتگی می­باشیم(سلیمی­فر، 1382: 28). توسعه ناحیه­ای یکی از مباحثی است که در چند دهه اخیر توجه برنامه­ریزان، بخصوص برنامه­ریزان ناحیه­ای را به خود جلب کرده است. شاخص­های عمده اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی، صنعتی و ... در سطوح مختلف هم معیاری مناسب در تعیین جایگاه نواحی است وهم نیازمند اعمال ملاحظات خاص درسطح ناحیه­ای وتعیین شرایط سازگاری و انطباق ملی – ناحیه ای است(حکمت­نیا و دیگری، 1385: 102). مفهوم توسعه پس ازجنگ جهانی دوم به عنوان جادوی دگرگونی مطرح و در فاصله­ای کوتاه  محبوبیت پیدا کرد. تصور بر این بود که این پدیده می­تواند جوامع را به سوی ساحل نجات هدایت کند با فرض چنین اهمیتی توسعه به عنوان یکی ازاهداف آرمانی جوامع و در عین حال از جمله پیچیده­ترین مفاهیم جامعه­شناختی است که طی زمان، معانی و هم و هم­چنین رویکردهای آن دست­خوش تحول شده است(سر، 1380: 31). امروزه اهدافی که برای توسعه در نظر گرفته می­شوند اهدافی صرفاً اقتصادی نیستند بلکه اهداف سیاسی اجتماعی و فرهنگی را نیز در بر می­گیرند و به جرأت می­توان گفت که دیگر هیچ نظریه­پرداز توسعه بر تک بعدی بودن توسعه تأکید ندارند. هرهدفی که برای توسعه درنظر گرفته می­شود هدف­های اجتماعی وفرهنگی را دربرخواهد داشت، زیرا حداقل بخشی ازجامعه مردم را تحت تأثیر قرار می­دهد و پیامدهایی را به دنبال دارد. بنابراین وتوسعه از این دیدگاه به معنی دگرگونی ریشه­ای اجتماعی است. از این­ رو امروزه بحث­های توسعه چند وجهی می­باشند و زمانی تحقق خواهد یافت که کلیه وجوه و جوانب آن همراه با یکدیگر و رو به جلو در حال تحول باشند(میرهاشمی، 1387: 161). توسعه اجتماعی در برگیرنده بعدی از توسعه است که بر کنش و واکنش­های انسانی نهادها و روابط اجتماعی با یکدیگر تأکید می­ورزد و بر آن­ها تمرکز می­نماید(رنین، 2002: 56) و دگرگونی اجتماعی مثبت تلقی می­شود(رنین، 2002: 77). تعاریف دیگر از توسعه‌ی اجتماعی بر مضامین "سازگاری متعال میان فرد و جامعه"، "ایجاد امنیت"، "ایجاد شرایطی با حقوق و فرصت­های برابر" و "شکوفایی فرد" تأکید می‌کنند. در برخی تعاریف دیگر، توسعه اجتماعی یک سیاست اجتماعی، معطوف به "توزیع ثروت، رفاه، بیمه عمومی و تأمین اجتماعی" نیز خوانده می‌شود(لدبری و دیگری، 1995: 32) درمفهوم «توسعه اجتماعی»، کلمۀ دوم آن یعنی«اجتماعی» اساساً ازاهمیت بیشتری برخوردار است. زیرا عمده تعاریف صورت گرفته نیز بر واژه دوم تأکید داشته­اند. یکی از کامل­ترین دسته­بندی­ها از تعاریف صورت گرفته از مفهوم توسعه اجتماعی، ارائه می­شود که برداشت­ها و تعاریف موجود برحسب عنوان تعاریف «باقی­مانده­ای، آسیب­شناختی، خدماتی»، تعاریف مبتنی ­بر «غیر رسمی بودن» سرمایه اجتماعی وانسجام اجتماعی دسته­بندی شده­اند. در این­جا برای سهولت درفهم و اختصار درتوضیح این تعاریف، همه آن­ها در جدول زیر ارائه می­شوند(تین، 1998: 12).

 

جدول شماره (1): مفاهیم توسعه اجتماعی

ردیف

معانی و تعاریف از «اجتماعی»

کاربردهای منفی

کاربردهای مثبت

1

باقی­مانده یا حوزۀ غیر

حوزه­­ای بی­ارزش و تجملی و هر چیزی غیر از اقتصاد بازار و نهادهای رسمی

سودمند و پشتیبان دیگر اشکال توسعه

2

آسیب­شناختی

مرتبط با مسائل و نیازهای فقرا و گروه­های حاشیه­ ای مرتبط با فرایندهای طرد اجتماعی

تحلیل فقر

3

غیررسمی بودن

سازمان­های غیررسمی، دانش و اعمالی که ناقص و گاهی نامطلوب تلقی می­شوند

نقش مکمل داشتن و انعطاف­پذیری در عمل

4

خدمات

معانی مرتبط با تخفیف نشانه­های منفی فقر در جامعه

رفاه به مثابه مجموعه مطلوبی از خدمات که باید تقویت شود

5

سرمایه اجتماعی

شکست برخی افراد به خاطر دسترسی بیشتر دیگران به سرمایه اجتماعی

تشخیص ویژگی­های یک جامعه خوب با تأکید بر فرایندهای قدرت­بخشی و ارائه شیوه جدید

6

انسجام اجتماعی

تحمیل همنوایی، تبعات منفی، طرد و انحصار

ایجاد و تقویت حقوق برابر و فرصت­ها برای همه مردم

 منبع: http://andishe-ap.org/

 

مفهوم توسعة اجتماعی یک مفهومی ناروشن و هم­چون کلافی درهم تنیده است ودیدگاه­ها ومباحث گوناگونی را در بر می­گیرد که نه تنها متفاوت که گاه متضادند. نانسی (2000) توسعه اجتماعی را به مسئولیت­پذیری برداشت می­کند. استس (2001) توسعة اجتماعی رایک حوزة میان­رشته­ای و میان­بخشی درجستجوی بهزیستی مادی واجتماعی مردم درهمه سطوح جامعه تعریف می­نمایدکه این تعریف  بیانگر  دو نکته است: اول، تأمین رضایت مردم در سطح حداقل نیازهای اساسی از طریق تأمین آن نیازها و  دوم، افزایش سطح آزادی که با رشته انتخاب­هایی که مردم می­توانند داشته باشند اندازه­گیری می­شود. به زعم وی اهداف توسعة اجتماعی ازطریق مشارکت مردم تا بالاترین حد ممکن درتعیین اهداف ونتایج توسعه تعقیب می­شوند. توسعة اجتماعی دو بعد مرتبط به هم دارد: یکی توسعة ظرفیت مردم برای کار مداوم جهت رفاه آن­ها و جامعه و دوم: تغییر یا توسعة نهادهای اجتماعی، به گونه­ای که نیازهای بشری را در تمامی سطوح به ویژه در پایین­ترین سطح، از طریق یک فرآیند بهبود در روابط بین مردم و نهادهای سیاسی اجتماعی، رفع نماید(دیوب، 1377: 84). توسعة اجتماعی در برگیرندة بعدی از توسعه است که بر کنش و واکنش­های انسانی، نهادها و روابط اجتماعی با یکدیگر تأکید می­ورزد و بر آن تأکید می­نماید(پیران، 1383: 123). در نهایت توسعة اجتماعی را می­توان حرکتی در جهت سازگاری بهتر بین فرد و جامعه، ایجاد امنیت برای شهروندان در تمام زمینه­ها، ایجاد شرایط برابر به خصوص آن­چه در این مقاله مورد تأکید است یعنی برابری از نظر جغرافیایی و عدم تعادل­های بین منطقه­ای و درون منطقه­ای، تعریف کرد. توسعة اجتماعی باید به رفاه و آسایش بیشتر افراد جامعه منجر شود تا افراد رضایت بیشتری از زندگی داشته باشند. توسعة اجتماعی، در جامعه­ای رخ می­نماید که فاصلة طبقاتی، تبعیض و استثمار در جامعه به حداقل برسد و توزیع درآمد و قدرت به گونه­ای عادلانه به وجود آید و فاصله و شکاف بین فقیر و غنی، شهر و روستا و مرد و زن کاهش یابد(فیروزآبادی و دیگری، 1389: 63).

 

روش تحقیق  و محدوده مورد مطالعه

روش تحقیق توصیفی–تحلیلی است، بخشی از اطلاعات مورد نیاز ازمرکز آمار، جمع­آوری شده است. از مهم­ترین شاخص­هایی که استفاده شده می­توان به میزان باسوادی مرد و زن، تعداد موسسات خدمات درمانی،‌ خانه بهداشت اشاره کرد. در این تحقیق با استفاده از شاخص­های فرهنگی و مدل TOPSIS به رتبه­بندی شهرستان­های استان همدان پرداخته شده است­که شامل همدان، کبودرآهنگ، رزن، تویسرکان، اسدآباد بهار، ملایر و نهاوند می­باشد. شیوه­های تصمیم­گیری چند شاخصه گوناگون است که هر کدام ویژگی­ها و شرایط کاربرد خاص خود را دارد.

همدان یکی از کلان شهرهای ایران در منطقه غربی و کوهستانی ایران و مرکز شهرستان و استان همدان است. این شهر در دامنه کوه الوند و در بلندای ۱۷۴۱ متری از سطح دریا واقع شده‌است و از شهرهای سردسیر ایران به شمار می‌آید. همدان قدیمی‌ترین شهر ایران و از کهن‌ترین شهرهای جهان است. در سال ۱۳۸۵ مجلس شورای اسلامی درمصوبه‌ای همدان را «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» اعلام کرد. همدان اولین پایتخت نخستین شاهنشاهی ایران، مادها بوده ‌است. آثار یافت ‌شده از محوطه باستانی هگمتانه ونیز کتیبه‌های گنج‌نامه از آن دوران هستند. هم­چنین این شهر در روزگار هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان نیز یکی از پایتخت‌های کشور بوده ‌است. هم ‌اکنون استان همدان به دلیل داشتن مراکز تاریخی و دیدنی به عنوان پنجمین شهر فرهنگی و توریستی کشور شناخته می‌شود و ازنظر علمی نیز با وجود مراکز دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی همدان، دانشگاه پیام نور همدان و مراکز دیگر به عنوان یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور شناخته شده ‌است. آرامگاه بوعلی سینا نماد شهر همدان و هم­چنین یکی از نمادهای پیشینه ایران در فرهنگ جهان و دانش و علم به شمار می‌رود. این شهر از لحاظ جمعیت چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران به شمار می‌آید و در مرداد سال ۱۳۸۸ به­عنوان یکی ازکلان­ شهرهای ایران معرفی شد. درسال‌های۱۳۰۰ تا ۱۳۰۴ خورشیدی مهندس آلمانی کارل­فریش طرحی مدرن را برای همدان طراحی کردکه ازنوع نقشه‌های شعاعی محسوب می‌شود اما امروزه به دلیل تراکم جمعیت و طرح شعاعی، ترافیک مرکز شهر بسیار زیاد است(وظیفه­شناس و دیگری، 1392: 6).

 

 

 

 

 

 

 

شکل شماره (1): موقعیت استان همدان

  منبع: نگارندگان

 

یافته­های تحقیق

درعلم تصمیم‌گیری که در آن انتخاب یک راهکار ازبین راهکارهای موجود و یا اولویت‌بندی راهکارها مطرح است،‌ چند سالی است که روش­های تصمیم­گیری با شاخص‌های چندگانه «MADM» جای خود را بازکرده‌اند(فتحی، 1389: 19). مدل TOPSIS که­ صرفاً برای مدل­های اولویت­بندی مناسب است(فرجی­سبکبار و دیگری، 1388: 81). روش TOPSIS مفیدترین روش­های تصمیم­گیری چند معیاره در بررسی مسایل جهان واقعی است(هیو و دیگری ، 2008: 57)، که اولین بارتوسط هوآنگو یون مطرح شد (هوانگ و دیگری، 1981: 15). تکنیک تاپسیس جزو مدل‌های جبرانی (مدل‌هایی که در مبادله‌ی بین شاخص‌ها مهم است) و از زیر گروه سازشی می‌باشد که در مدل‌های زیر گروه سازشی، گزینه‌ای ارجح خواهدبود که نزدیک‌ترین گزینه به راه‌حل ایده‌آل است(جدیدی ودیگری، 2008: 763). بنیان این تکنیک براین مفهوم استوار است که گزینه انتخابی بایدکمترین فاصله را با راه حل ایده­آل مثبت و بیشترین فاصله را با راه حل ایده­آل منفی داشته باشد(ارتوغلو و دیگری، 2007: 702)؛ (هپو، 2000: 527-529). فرض بر این است، مطلوبیت هرشاخص به طور یکنواخت افزایشی یا کاهشی است(مؤمنی، 1391، 160). با تاکید بر نگرش سیستمی در این مقاله از روش توصیفی  تحلیلی استفاده شده است. به این  ترتیب که ابتدا اطلاعات و  آمار مورد نیاز در ارتباط با شاخص­های مربوط به رتبه­بندی محلات جمع­آوری گردیده است. سپس از طریق مدل TOPSIS به رتبه­بندی شهرستان­ها و تعیین ضریب اهمیت هر یک از معیارهای زیرساختی پرداخته شده است. جهت­بهره­گیری از این تکنیک مراحل زیر به اجرا گذاشته می‌شود.

 

مراحل روش تاپسیس

1. تشکیل ماتریس داده­ها بر اساس m گزینه و  n شاخص:      

 

 

 

 

جدول شماره (2): وضع موجود شهرستان­های هدف در شاخص­های مورد استفاده برای سنجش توسعه یافتگی اجتماعی

محلات         شاخص

سهم مراکز درمانی از استان

تعداد خانه بهداشت

درصد شاغلان در بخش صنعت

درصد جمعیت شاغل

درصد باسوادی مردان

درصد باسوادی زنان

اسد آباد

10

50

23.86

6.21

5.15

4.94

بهار

5

50

23.85

7.54

5.05

4.78

تویسرکان

5

57

30.67

6.67

5.08

5.11

رزن

5

71

30.26

7.6

2.47

2.53

کبودرآهنگ

5

89

20.31

7.98

17.4

2.6

ملایر

15

103

34.88

17.04

8.91

17.66

نهاوند

10

86

32.44

9.4

8.91

8.74

همدان

40

57

30.33

35.53

53.33

53.63

        منبع: سالنامه آماری استان همدان1390-1389     

 

   2. استاندارد نمودن داده­ها و تشکیل ماتریس استاندارد از طریق رابطه زیر:                                                           

                                                  

 

 

 

جدول شماره (3):  ماتریس نرمال شده

محلات         شاخص

سهم مراکز درمانی از استان

تعداد خانه بهداشت

درصد شاغلان در بخش صنعت

درصد جمعیت شاغل

درصد باسوادی مردان

درصد باسوادی زنان

اسد آباد

0.664

0.968

0.233

0.142

0.478

0.001

بهار

0.332

0.968

0.233

0.172

0.469

0.001

تویسرکان

0.332

1.104

0.299

0.152

0.472

0.001

رزن

0.332

1.375

0.295

0.173

0.229

0

کبودرآهنگ

0.332

1.723

0.198

0.182

1.616

0.001

ملایر

0.995

1.994

0.34

0.3889

0.827

0.003

نهاوند

0.664

1.665

0.316

0.214

0.827

0.002

همدان

2.654

1.104

0.296

0.810

4.952

0.011

منبع: نگارندگان

 

3. تعیین وزن هر یک از شاخص­ها بر اساس در این راستا شاخص­های دارای اهمیت بیشتر از وزن بالاتری برخوردارند. در واقع ماتریس (V) حاصل ضرب مقادیر استاندارد هر شاخص در اوزان مربوط به خود می­باشد.  

 

                                                           

      

       

4. تعیین فاصله i امین آلترناتیو از آلترناتیو ایده­آل (بالاترین عملکرد هر شاخص)

                            

 

 

5. تعیین فاصله i امین آلترناتیو حداقل (پایین­ترین عملکرد هرشاخص)

                                                                  

 

 

 

 

 

6. تعیین معیار فاصله­ای برای آلترناتیو ایده­آل و آلترناتیو حداقل

 

 

 

 

 

                            7. تعیین ضریبی که برابر است با فاصله­ی آلترناتیو حداقل، تقسیم برمجموع فاصله­ی آلترناتیو حداقل و فاصله­ی آلترناتیو ایده­آل که از رابطه زیر محاسبه می­شود.

                                                                                 

 

 

 

8. رتبه­بندی آلترناتیوها براساس میزان فوق بین 0 تا 1 در نوسان است. این راستا 1 نشان دهنده بالاترین رتبه و صفر نیز نشان دهنده کمترین رتبه است.

                                                                           

 

 

جدول شماره (4):  فاصله مکان شهرستان­ها با راه حل ایده­آل و غیر ایده­آل

شهرستان

C+

رتبه

اسد آباد

0.0269

6

بهار

0.6979

1

تویسرکان

0.0195

7

رزن

0.0059

8

کبودرآهنگ

0.0674

4

ملایر

0.0984

3

نهاوند

0.0506

5

همدان

0.312

2

            منبع: نگارندگان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل شماره (2): رتبه­بندی شهرستان­های استان­های همدان

            منبع: نگارندگان

 

بحث و نتیجه­گیری

توسعه پدیده­ای پیچیده و چند بعدی است وتنها زمانی می­توان آن را درک کرد که به­ طور همزمان جنبه­های مختنلف آن مدنظر قرار دارد. توسعه از این جهت مفهومی چندبعدی است­که مستلزم تغییرات اساسی درساخت اجتماعی، نگرش مردم ونهادهای محلی، ‌کاهش نابرابری وکاستن ازفقر است. اصولاً ‌توسعه باید مشخص کند که مجوعه نظام اجتماعی، هماهنگ با نیازهای متنوع اساسی و تقاضای اعضای جامعه و گروه­های اجتماعی از وضعیت نامطلوب زندگی قبلی خارج شده و به سوی وضعیتی بهتر از نظر مادی و معنوی سوق می­یابد. جنبه اجتماعی توسعه یکی از ابعاد توسعه است و برای سنجش آن نیز شاخص­های متعددی ازسوی صاحب­نظران ارایه شده است. شاخص اجتماعی جنبه­ای ازحیات اجتماعی ما را دربرمی­گیرد. اگرچه سازمان ملل متحدبه طور رسمی افزایش نرخ رشد سالانه 9 درصد درتولید ناخالص ملی را به عنوان نشانه توسعه معرفی کرده است اما از اوایل دهه 1950 کارشناسان و صاحب­نظران  اجتماعی سازمان ملل ازتوجه به ابعاداجتماعی توسعه غافل نماندند. دراین مقاله باارائة شاخص­های توسعة اجتماعی با روش تصمیم­گیری چند شاخصه وشاخص­های مؤثر درتعیین سطح توسعة اجتماعی استان­ها مشخص، و بر اساس آن­ها، با روش تاپسیس، رتبه­بندی استان­ها در توسعة اجتماعی ارائه شده است. براساس روش TOPSIS و برحسب نزدیکی به استان ایده­آل فرضی مثبت و دوری نسبی از استان ایده­آل فرضی منفی، درسال 1390 شهرستان­های بهار، همدان وملایر دارای بالاترین سطح وشهرستان­های کبودرآهنگ، نهاوند و اسدآباد، تویسرکان و رزن دارای پایین­ترین سطح توسعة اجتماعی بوده­اندکه لزوم توجه جدی را می­طلبند. با توجه به نتایج به دست آمده می­توان اظهار داشت که به رغم تفاوت­هایی در ضرایب توسعه یافتگی شهرستان­های استان همدان، شهرستان­های رزن، اسدآباد و نهاوند ازمحرومیت جدی رنج می­برند و از وضعیت مطلوبی برخوردار نیستند. در نتیجه در برنامه­ریزی­ها و تقسیم امکانات مرتبط با شاخص­های اجتماعی می­بایست به این شهرستان­ها توجه ویژه­ای شود.

منابع

ازکیا، م؛ و همکار. (1384). جامعه­شناسیتوسعهتهران. تهران: انتشارات کیهان.

پوراحمد، ا؛ و همکار. (1384). بررسی روند شکل­گیری محورهای صنعتی پیرامون شهر تهران با تأکید بر محور کرج – قزوین. مجله پژوهش­های جغرافیایی. شماره 53، 192-173.

پورمحمدی، م؛ و همکار. (1391). تحلیل توسعه یافتگی شهرستان­های استان کرمانشاه. مجله برنامه­ریزی فضایی. شماره 1، صص 26-1.

پیران، پ. (1383). سیاست اجتماعی، توسعه اجتماعی و ضرورت آن در ایران. فصلنامه رفاه اجتماعی. ویژه­نامه سیاست اجتماعی. شماره ده.

تودارو، م. (1378). توسعهاقتصادیدرجهانسوم. ترجمه: غ، فرجادی. سازمان برنامه و بودجه.

تقوایی، م؛ و همکار. (1388). طبقه­بندی و تحلیل خوشه­ای جایگاه توسعه و میزان محرومیت کشورهای اسلامی با استفاده از شاخص توسعه انسانیHDI  و تکنیک GIS. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. شماره 24، صص 96-75.

حکمت­نیا، ح؛ و همکار. (1385). کاربردمدلدرجغرافیاباتأکیدبربرنامه­ریزی شهریوناحیه­ای. یزد: انتشارات علم نوین. چاپ اول.

دیوب. (1377). نوسازیوتوسعهدرجستجویقاب­هایفکریجدید. ترجمه: ا، موثقی. تهران: نشر قومس.

ربانی، ر؛ و همکار. (1387). بررسی رابطه رفاه اجتماعی با سرمایه اجتماعی در فرآیند توسعه مطالعه موردی: شهرستان­­­های استان اصفهان.مجلهپژوهشیدانشگاه اصفهان. جلد 29، شماره 1.

زیاری، ک. (1385). مکتب­ها، نظریه­ها و مدل­های برنامه­ریزی منطقه­ای. یزد: انتشارات دانشگاه یزد.

زیاری، ک؛ و همکار. (1387). مقایسه شهرستان­های استان فارس بر اساس شاخص­های توسعه 75-1355. جغرافیا و توسعه. شماره 11، 88-77.

زیاری، ک؛ و همکاران. (1391). بررسی درجه توسعه یافتگی شهرستان­های کشور و رابطه آن با نرخ شهرنشینی. مجله برنامه­ریزی فضایی. شماره 3، 16-1.

سالنامه آماری استان همدان. (1389 و 1390). سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. استانداری همدان.

سر، آ. (1380). تغییر اجتماعی و توسعه. ترجمه: م. حبیبی­مظاهری. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

سرور، ر؛. و همکار. (1390). شهر، حاشیه و امنیت اجتماعی. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.

سرور، ر؛ و همکار. (1391).سنجش میزان توسعه یافتگی ساختارهای اقتصادی و اجتماعی شهرهای استان آذربایجان­شرقی. فصلنامه جغرافیا. شماره 35، صص 82-57.

سلیمی­فر، م. (1376). ناهمگونی­های اقتصادی منطقه­ای در ایران. ماهنامه اطلاعات سیاسی- اقتصادی. شماره 122-121، صص172- 181.

صلاحی­اصفهانی، گ؛ و همکار. (1382). مبانی جغرافیای اقتصادی. انتشارات دانشگاه پیام نور.

عبدالهی، م؛ و همکار. (1386). سرمایه اجتماعی در ایران : وضعیت موجود، دورنمای آینده و امکان­شناسی گذار. فصلنامهرفاه اجتماعی. سال 6، شماره 25.

فتحی، م. (1389). تحلیل ژئومورفولوژیکی مکان گزینی مراکز نظامی با استفاده از GIS & RS (مطالعه موردی دامنه­های غربی کوهستان سهند). پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز.

فرجی­سبکبار، ح؛ و همکار. (1388). مقایسه مدل­های گسسته و پیوسته مکانی (مطالعه موردی: مکان­یابی محل واحدهای تولید روستایی بخش طرقبه). فصلنامه پژوهش­های جغرافیای انسانی. شمارة 67 ، صص 83- 69.

فیروزآبادی، ا؛ و همکار. (1386). سرمایه اجتماعی و توسعه اقتصادی  اجتماعی در کلان شهر تهران.فصلنامهرفاهاجتماعی. سال ششم، شماره 23.

فیروز آبادی، ا؛ و همکار. (1389). مطالعه شاخص­ها و رتبه توسعه اجتماعی در استان­های کشور و رتبه­بندی آن با توسعه اجتماعی. فصلنامه رفاه رفاه اجتماعی. سال 10،‌ شماره 37، 93-57.

قرخلو، م؛ و همکار. (1385). تحلیل مهاجرت در ارتباط با سطح توسعه یافتگی استان­های کشور با استفاده از تکنیک­های برنامه­ریزی. تحقیقات جغرافیایی. شماره 81، 83-59.

کلانتری، خ. (1377). مفهوم و معیارهای توسعه اجتماعی. اطلاعات سیاسی- اقتصادی. شماره­های 132-131، مرداد و شهریور.

کمالی، ا. (1383). مطالعهتطبیقیاعتماداجتماعیدردوحوزهفرهنگو سیاست. پایان­نامه دکتری جامعه­شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.

محمدی، ج؛ و همکار. (1391). بررسی سطح توسعه یافتگی شهرستان­های استان لرستان به تفکیک بخش­های مسکن و خدمات رفاهی- زیر بنایی، کشاورزی و صنعت. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. سال 12، 25، 150-127.

مشکینی ا؛ و همکار. (1391). سطح­بندی شهرستان­های استان زنجان بر اساس شاخص­های توسعه فرهنگی با استفاده از مدل TOPSIS. فصلنامه برنامه­ریزی منطقه­ای. سال 2، شماره 7 11-1.

میرهاشمی، م؛ و همکار. (1387). تحلیل وضعیت شهرستان­های استان تهران. پژوهش اجتماعی. دوره1، شماره 1، 172-155.

مؤمنی م؛ و همکار. (1391). مدل­ها و نرم افزارهای تصمیم­گیری چند شاخصه. تهران: انتشارات مؤلف.

وظیفه­شناس، ر؛ و همکار. (139). دومین همایش ملی گردشگری و  طبیعت گردی ایران زمین. همدان.

Ertugrul, I. & Karakasoglu, N. (2007). Performance evaluation of Turkish cement firms with fuzzy analytic hierarchy process and TOPSIS methods. Expert Systems with Applications, 36(1), 702–715.

Estes, Richard I. (2001). Social welfare and social dev.: Partners or competitors. University of Pennsylvania.

Hepu, D. Y. Chung – Hsing and R. j. Willis. (2000). Inter – Company Comparision Using Modified TOPSIS with Objective Weights. Computerand Operations Research, 27(10), 527-529.

Ladburry, S. & Kinear, R. (1995). Social Policy Research for Development. London: DAESCOR.

Hwang, C. L. and Yoon, K. (1981). Multiple Attributes Decision Making Methods and Applications. Berlin: Springer.

Nancy, R. (2000). Economic and social Dev.: Tow sides of some coin old summation social Dev. Economic Dev. and social Responsibility. June 30, Geneva, Switzerland.

O. Jadidi, T.S. Hong, F. Firouzi, R.M. Yusuff, N. Zulkifli. (2008). TOPSIS and fuzzy multiobjective model integration for supplier selection problem. Department of Mechanical and Manufacturing Engineering, University Putra Malaysia, 31 (2): 762-769.

Rennie, John Keith. (2002). World Bank Social Development Strategy. Washington Dc.WB.

Rennie, John Keith. (2003). Securing s future fir all, MNA Region Strategy for Social Development. Washington Dc. WB Nov.

Riddell, R. (2004). Sustainable Urban Planning Tipping the Balance. Blackwell publishing.

Rosenstein, C. (2011). Cultural development and city neighborhoods. City, Culture and Society 15–29.

Thin, N., Good, T. & Hodgson, R. (1998). Social Development Policies Result and Learning: Experiences from European Agencies. UK Social Development Division.

Y. T. Hui, H. H. Bao, W. Siou. (2008). Combining ANP and TOPSIS concepts for evaluation.

http://andishe-ap.org/



1. دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه­ریزی شهری، دانشگاه تبریز.

2. کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه­ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی مرند.                E-mail: H.hosseini86@yahoo.com 3. کارشناس ارشد شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم وتحقیقات تهران.               E-mail: ma.khaliji@yahoo.com

4. دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی دانشگاه محقق اردبیلی.                                           E-mail: Geo.fathi@gmail.com

 

 

ازکیا، م؛ و همکار. (1384). جامعه­شناسیتوسعهتهران. تهران: انتشارات کیهان.

پوراحمد، ا؛ و همکار. (1384). بررسی روند شکل­گیری محورهای صنعتی پیرامون شهر تهران با تأکید بر محور کرج – قزوین. مجله پژوهش­های جغرافیایی. شماره 53، 192-173.

پورمحمدی، م؛ و همکار. (1391). تحلیل توسعه یافتگی شهرستان­های استان کرمانشاه. مجله برنامه­ریزی فضایی. شماره 1، صص 26-1.

پیران، پ. (1383). سیاست اجتماعی، توسعه اجتماعی و ضرورت آن در ایران. فصلنامه رفاه اجتماعی. ویژه­نامه سیاست اجتماعی. شماره ده.

تودارو، م. (1378). توسعهاقتصادیدرجهانسوم. ترجمه: غ، فرجادی. سازمان برنامه و بودجه.

تقوایی، م؛ و همکار. (1388). طبقه­بندی و تحلیل خوشه­ای جایگاه توسعه و میزان محرومیت کشورهای اسلامی با استفاده از شاخص توسعه انسانیHDI  و تکنیک GIS. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. شماره 24، صص 96-75.

حکمت­نیا، ح؛ و همکار. (1385). کاربردمدلدرجغرافیاباتأکیدبربرنامه­ریزی شهریوناحیه­ای. یزد: انتشارات علم نوین. چاپ اول.

دیوب. (1377). نوسازیوتوسعهدرجستجویقاب­هایفکریجدید. ترجمه: ا، موثقی. تهران: نشر قومس.

ربانی، ر؛ و همکار. (1387). بررسی رابطه رفاه اجتماعی با سرمایه اجتماعی در فرآیند توسعه مطالعه موردی: شهرستان­­­های استان اصفهان.مجلهپژوهشیدانشگاه اصفهان. جلد 29، شماره 1.

زیاری، ک. (1385). مکتب­ها، نظریه­ها و مدل­های برنامه­ریزی منطقه­ای. یزد: انتشارات دانشگاه یزد.

زیاری، ک؛ و همکار. (1387). مقایسه شهرستان­های استان فارس بر اساس شاخص­های توسعه 75-1355. جغرافیا و توسعه. شماره 11، 88-77.

زیاری، ک؛ و همکاران. (1391). بررسی درجه توسعه یافتگی شهرستان­های کشور و رابطه آن با نرخ شهرنشینی. مجله برنامه­ریزی فضایی. شماره 3، 16-1.

سالنامه آماری استان همدان. (1389 و 1390). سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. استانداری همدان.

سر، آ. (1380). تغییر اجتماعی و توسعه. ترجمه: م. حبیبی­مظاهری. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

سرور، ر؛. و همکار. (1390). شهر، حاشیه و امنیت اجتماعی. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.

سرور، ر؛ و همکار. (1391).سنجش میزان توسعه یافتگی ساختارهای اقتصادی و اجتماعی شهرهای استان آذربایجان­شرقی. فصلنامه جغرافیا. شماره 35، صص 82-57.

سلیمی­فر، م. (1376). ناهمگونی­های اقتصادی منطقه­ای در ایران. ماهنامه اطلاعات سیاسی- اقتصادی. شماره 122-121، صص172- 181.

صلاحی­اصفهانی، گ؛ و همکار. (1382). مبانی جغرافیای اقتصادی. انتشارات دانشگاه پیام نور.

عبدالهی، م؛ و همکار. (1386). سرمایه اجتماعی در ایران : وضعیت موجود، دورنمای آینده و امکان­شناسی گذار. فصلنامهرفاه اجتماعی. سال 6، شماره 25.

فتحی، م. (1389). تحلیل ژئومورفولوژیکی مکان گزینی مراکز نظامی با استفاده از GIS & RS (مطالعه موردی دامنه­های غربی کوهستان سهند). پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز.

فرجی­سبکبار، ح؛ و همکار. (1388). مقایسه مدل­های گسسته و پیوسته مکانی (مطالعه موردی: مکان­یابی محل واحدهای تولید روستایی بخش طرقبه). فصلنامه پژوهش­های جغرافیای انسانی. شمارة 67 ، صص 83- 69.

فیروزآبادی، ا؛ و همکار. (1386). سرمایه اجتماعی و توسعه اقتصادی  اجتماعی در کلان شهر تهران.فصلنامهرفاهاجتماعی. سال ششم، شماره 23.

فیروز آبادی، ا؛ و همکار. (1389). مطالعه شاخص­ها و رتبه توسعه اجتماعی در استان­های کشور و رتبه­بندی آن با توسعه اجتماعی. فصلنامه رفاه رفاه اجتماعی. سال 10،‌ شماره 37، 93-57.

کلانتری، خ. (1377). مفهوم و معیارهای توسعه اجتماعی. اطلاعات سیاسی- اقتصادی. شماره­های 132-131، مرداد و شهریور.

کمالی، ا. (1383). مطالعهتطبیقیاعتماداجتماعیدردوحوزهفرهنگو سیاست. پایان­نامه دکتری جامعه­شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.

محمدی، ج؛ و همکار. (1391). بررسی سطح توسعه یافتگی شهرستان­های استان لرستان به تفکیک بخش­های مسکن و خدمات رفاهی- زیر بنایی، کشاورزی و صنعت. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. سال 12، 25، 150-127.

مشکینی ا؛ و همکار. (1391). سطح­بندی شهرستان­های استان زنجان بر اساس شاخص­های توسعه فرهنگی با استفاده از مدل TOPSIS. فصلنامه برنامه­ریزی منطقه­ای. سال 2، شماره 7 11-1.

میرهاشمی، م؛ و همکار. (1387). تحلیل وضعیت شهرستان­های استان تهران. پژوهش اجتماعی. دوره1، شماره 1، 172-155.

مؤمنی م؛ و همکار. (1391). مدل­ها و نرم افزارهای تصمیم­گیری چند شاخصه. تهران: انتشارات مؤلف.

وظیفه­شناس، ر؛ و همکار. (139). دومین همایش ملی گردشگری و  طبیعت گردی ایران زمین. همدان.

Ertugrul, I. & Karakasoglu, N. (2007). Performance evaluation of Turkish cement firms with fuzzy analytic hierarchy process and TOPSIS methods. Expert Systems with Applications, 36(1), 702–715.

Estes, Richard I. (2001). Social welfare and social dev.: Partners or competitors. University of Pennsylvania.

Hepu, D. Y. Chung – Hsing and R. j. Willis. (2000). Inter – Company Comparision Using Modified TOPSIS with Objective Weights. Computerand Operations Research, 27(10), 527-529.

Ladburry, S. & Kinear, R. (1995). Social Policy Research for Development. London: DAESCOR.

Hwang, C. L. and Yoon, K. (1981). Multiple Attributes Decision Making Methods and Applications. Berlin: Springer.

Nancy, R. (2000). Economic and social Dev.: Tow sides of some coin old summation social Dev. Economic Dev. and social Responsibility. June 30, Geneva, Switzerland.

O. Jadidi, T.S. Hong, F. Firouzi, R.M. Yusuff, N. Zulkifli. (2008). TOPSIS and fuzzy multiobjective model integration for supplier selection problem. Department of Mechanical and Manufacturing Engineering, University Putra Malaysia, 31 (2): 762-769.

Rennie, John Keith. (2002). World Bank Social Development Strategy. Washington Dc.WB.

Rennie, John Keith. (2003). Securing s future fir all, MNA Region Strategy for Social Development. Washington Dc. WB Nov.

Riddell, R. (2004). Sustainable Urban Planning Tipping the Balance. Blackwell publishing.

Rosenstein, C. (2011). Cultural development and city neighborhoods. City, Culture and Society 15–29.

Thin, N., Good, T. & Hodgson, R. (1998). Social Development Policies Result and Learning: Experiences from European Agencies. UK Social Development Division.

Y. T. Hui, H. H. Bao, W. Siou. (2008). Combining ANP and TOPSIS concepts for evaluation.

http://andishe-ap.org/